Hoe onwettigheid in het Witte Huis militairen in een verraderlijke spreidstand duwt

Meer dan 100 experten internationaal recht hebben in de Verenigde Staten recent een open brief ondertekend. Daarin kaarten ze aan dat de oorlog tegen Iran onwettig is. Ook uiten ze hun bezorgdheid over de schendingen van internationale wetten door Amerikaanse troepen én hoge Amerikaanse functionarissen en over hun communicatie met betrekking tot het conflict.

De ondertekenaars verwijzen onder meer naar de uitspraak van minister van Defensie Hegseth om geen genade te tonen voor de vijand. Daarbij gebruikt hij de uitdrukking "no quarter", wat er op neerkomt geen militairen gevangen te nemen, maar ze te doden... Ook al hebben ze zich overgegeven. Een bevel dat regelrecht indruist tegen het oorlogsrecht, waar ook Amerikaans senator en veteraan Mark Kelly op wijst op X . 

Ook president Trumps uitspraak dat hij mogelijk wil verdergaan met luchtaanvallen op het platgebombardeerde Iraanse olie-eiland Kharg "gewoon voor de lol", wordt aangehaald. Die getuigt van weinig normbesef, net zoals de op computerspellen geïnspireerde clips die het Witte Huis post over het conflict.

Het is net de wetteloze houding van het Witte Huis en het bagatelliseren van de gruwel van oorlog, die de Amerikaanse militairen in een moeilijke positie duwt. Zij zijn erop getraind om bevelen uit te voeren. Gehoorzaamheid is een bouwsteen van legers, om efficiënt te kunnen werken. 

Tegelijkertijd hebben militairen de plicht om een onwettig bevel te weigeren. Het gaat dan over bevelen die tegen nationale wetten ingaan of in strijd zijn met het internationaal humanitair recht (denk aan het aanvallen van burgers en hulpverleners of het mishandelen van krijgsgevangenen).

Zo ontstaan er twijfels bij de omstreden inzet van de Nationale Garde. Trump stuurde militairen naar verschillende staten, die mee de protesten tegen zijn omstreden immigratiebeleid moesten helpen bedwingen.

Los van de onwettigheid voelen sommige militairen zich ongemakkelijk bij het bevel. "De morele schade van deze operatie zal denk ik langdurig zijn. Dit is absoluut niet waarvoor het leger van ons land is ontworpen", verklaart een militair aan The New York Times.

Nog grotere ophef ontstaat er door 'Operation Southern Spear'. Militairen krijgen het bevel de bemanning op mogelijke drugsboten in de Caribische Zee en Stille Oceaan "uit te schakelen". De operatie roept  juridische en morele vragen op onder militairen.

De conservatieve rooms-katholieke en controversiële aartsbisschop van de militairen Timothy Broglio roept begin december uitdrukkelijk op om de aanvallen op de boten te staken. Hij benadrukt dat niemand gedwongen kan worden een "immoreel bevel" uit te voeren. 

"Je kunt een boot stoppen en onderzoeken wat z’n vracht is. De bemanning kun je eventueel arresteren en voor het gerecht brengen", zegt Broglio in een BBC4-interview. "Dat is de juiste manier om hiermee om te gaan." 

Ook over Trumps plan om NAVO-bondgenoot Groenland binnen te vallen, is de leger-aartsbisschop duidelijk: "Militairen zouden zo’n aanval op basis van gewetensbezwaren mogen weigeren."

Een militair ingrijpen op Groenland lijkt (momenteel) van de baan. Intussen zijn wél de Venezolaanse president en zijn echtgenote ontvoerd uit eigen land en staat het Midden-Oosten in brand na ruim een maand van aanvallen op Iran en Libanon.

Daarbij is het voorlopig grootste humanitaire dieptepunt een raketaanval op een Iraanse meisjesschool, met minstens 175 doden. "Mogelijk een oorlogsmisdaad", zeggen de ondertekenaars van de open brief. 

Ook de aanvallen op de boten gaan onverminderd verder, met intussen al bijna 160 doden bij meer dan 40 aanvallen. Van geen enkel slachtoffer is officieel de identiteit vrijgegeven. En zelfs als zou blijken dat het om drugsterroristen gaat, maakt dat van hen nog geen militair doelwit.  

Een aantal nabestaanden wil de Amerikaanse regering nu voor de rechter slepen. Betrokken militairen vrezen zelf ook vervolgd te zullen worden. Als dat gebeurt, zullen ze zich niet kunnen verschuilen achter de verdediging dat ze enkel een bevel uitvoerden. Tijdens de Neurenbergprocessen, na Wereldoorlog II, verwierpen rechters het verweer "Befehl ist Befehl". Kortom: alle militairen zijn wel degelijk verantwoordelijk voor hun daden. 

"Het idee dat militairen, zonder de minste reflectie, elk bevel van hun meerdere moeten gehoorzamen – de zogenaamde 'kadaverdiscipline' – behoort al een hele tijd tot het verleden", legt David Vandroogenbroeck, medewerker van de persdienst bij Defensie, uit.

"En", voegt hij toe, "een bevel moet voldoen aan bepaalde voorwaarden. Zo moet het betrekking hebben op de dienst en mag de uitvoering van het bevel er niet toe leiden dat een militair een misdrijf of misdaad begaat."

Toch blijft het weigeren van een onwettig bevel in de praktijk ontzettend moeilijk. Niet alleen moeten militairen soms razendsnel reageren in situaties van leven of dood. Doorgaans zijn ze ook geen experten in nationaal of internationaal recht. En wat wél en niet mag, zit soms in een grijze zone. 

Daarnaast is het verzet om een bevel uit te voeren strafbaar. Het kan leiden tot zware sancties. De militair in kwestie riskeert  in voorhechtenis genomen te worden en zal uiteindelijk van een rechter te horen krijgen of het geweigerde bevel al dan niet wettig was. Steun van binnenin is er zelden.

In het ledenblad De Schildwacht wijst voorzitter van de onafhankelijke militaire vakbond Yves Huwart erop dat het algemeen belang binnen defensie vooropgesteld moet worden, eerder dan de persoonlijke agenda's van de cheffen of superieuren. 

Ondergeschikten die kritiek uiten, wordt al  snel een gebrek aan integriteit en loyaliteit verweten. Die zijn heilig binnen een hiërarchische organisatie als het leger. "In militaire kringen heerst een cultuur dat je schuldig bent tot je onschuld is bewezen", aldus Huwart. "En zelfs als je onschuld bewezen is, blijf je in de ogen van sommige chefs schuldig. Militairen proberen dan ook vooral hun chef tevreden te stellen." 

De vakbondsman wil dat er meer ruimte komt voor kritisch denken en assertiviteit binnen het leger. Van de hoogste tot de laagste rangen. "In mijn 40-jarige carrière heb ik nog nooit een militair gezien die gelauwerd werd, omdat hij of zij de moed had een onwettig bevel te weigeren. Ondanks dat die persoon dan terecht het algemeen belang vooropstelt." 

In tijden waarin waarheid en wet geweld worden aangedaan, is het belangrijk dat militairen hun plicht blijven vervullen en onwettige bevelen weigeren. Zo niet lopen ze de kans om nationaal of internationaal vervolgd te worden. Vandaar ook de oproep  van de Amerikaanse senator Mark Kelly en zijn collega's afgelopen november om illegale bevelen te weigeren. Al vergt dit een grote dosis moed.

"Zeker voor een soldaat of een matroos is het moeilijk om op eigen houtje in te gaan tegen een overste", haalt aartsbisschop Broglio ook aan. Een onwettig bevel weigeren, is in theorie alleszins iets wat hogere rangen binnen het Amerikaanse leger zich makkelijker kunnen veroorloven. Zij zweren immers enkel trouw aan de grondwet. Lagere rangen ook aan hun oversten én aan de president. En toch lijken viersterrengeneraals en admiraals zelf in de brokken te delen.  

Zo kondigt  admiraal Alvin Holsey  afgelopen oktober onverwacht zijn vertrek aan als hoofd van de Amerikaanse militaire operaties in de Caribische Zee, zonder officiële reden. Volgens Amerikaanse media was Holsey het oneens met de bombardementen op de mogelijke drugsboten.

Defensieminister Hegseth heeft op korte tijd zelf een twintigtal hoge militairen verplicht "met pensioen gestuurd", zoals Randy George de stafchef van de landmacht. Die zou serieus in de clinch hebben gelegen met Hegseth. In een uitgelekte e-mail schrijft de laan uit gestuurde George dat Amerikaanse soldaten "moedige leiders met karakter" verdienen.  

"Het met pensioen sturen van de stafchef defensie in de VS was tot voor kort ondenkbaar en stemt tot nadenken", stelt Huwart. "Het is belangrijk dat militaire chefs durven in te gaan tegen de politieke leiding als ze bedenkingen hebben bij militaire operaties. Mocht het bij ons ooit zover komen, waar ik niet van uitga, dan hoop ik dat onze stafchef niet zomaar met pensioen gestuurd wordt."