"Bomen en struiken zijn slechts een fractie van ons werk": vrederechters onthullen wat ze écht doen

"Als vrederechter zijn we bevoegd om de dagelijkse problemen op straat op te lossen. Dingen die we allemaal op een bepaald moment in ons leven kunnen meemaken." Dat vertelt Anne Reul, huidig vrederechter in Molenbeek, aan VRT NWS. 

Al 14 jaar werkte ze als advocate toen ze werd gevraagd om eens te zetelen als plaatsvervangend vrederechter, dat is een advocaat die de vrederechter vervangt als die ziek of met vakantie is. "Na enkele zittingen als plaatsvervangend vrederechter had ik al snel een coup de coeur voor de functie. Het contact met de mensen hier in Molenbeek vind ik heel fijn." 

Nabijheidsrechters, zo noemt ze vrederechters. "Ik ga wekelijks op stap in de gemeente en ga langs bij mensen. Dat is ook nodig als je de sociale vrede wil bewaren, dan moet je nabij blijven." 

Ook Dirk Scheers, vrederechter in het kanton Kontich, noemt zichzelf zo. Het is die nabijheid bij mensen die hem overtuigde om de stap van beslagrechter naar vrederechter te maken. Intussen zit hij 16 jaar op die stoel. "Veel mensen komen gewoon zelf naar de zitting of ik ga langs bij hen. Je kan hen echt verder helpen."

Problemen tussen huurders en verhuurders, onbetaalde facturen tot 5.000 euro of tot een onbepaald bedrag als het gaat om nutsvoorzieningen of ziekenhuisfacturen, bewindvoeringen en gedwongen opnames in de psychiatrie (wat vroeger een collocatie genoemd werd). Daarmee zijn de dagen van vrederechters gevuld.

"Burenruzies over bomen of afsluitingen, die passeren ook wel eens", zegt Dieter Vanoutrive, plaatsvervangend vrederechter in Oost-Vlaanderen. "Maar het is een hardnekkige mythe dat een vrederechter enkel ruzies over overhangende takken oplost." 

"We zetelen in de openbare zitting, maar 75 procent van ons werk speelt zich af achter gesloten deuren, in de raadkamer. Meestal wordt die tijd gevuld met verzoeningen of bewindvoeringen en de opvolging ervan. Een persoon staat vaak onder bewind totdat hij sterft, dus die dossiers stapelen zich op."

Scheers bevestigt: "Ik heb het uiteraard ook over bomen en struiken. Die zaken zijn een fractie van ons werk, maar zeggen dat mijn job bestaat uit het corrigeren van mensen die hun bomen niet snoeien, dat is te kort door de bocht."

In het kanton Kontich liggen 2 psychiatrische instellingen, waardoor Scheers veel tijd steekt in gedwongen opnames en bewindvoeringen. "Daar besteed ik zo'n 70 procent van mijn tijd aan. Ik ga bij hen thuis of in de instelling langs en moet dan een objectieve beslissing nemen: moet de persoon van zijn vrijheid beroofd worden omdat hij een gevaar is voor zichzelf of anderen? Het is in feite een beschermingsmaatregel, maar wel eentje die iemand van zijn vrijheid berooft." 

"Dat is voor mij een donderdagvoormiddag", zegt Scheers. 

"Wij zijn er om conflicten op te lossen. We spreken recht, maar moeten vooral ook luisteren en uitleggen", zegt Reul. "Mensen komen naar ons om zich gehoord te voelen in hun problemen, dus luisteren wij naar hun verhaal."

Je beslissing uitleggen, dat is voor haar al deel van de oplossing. "Het is belangrijk om duidelijke taal te spreken op het vredegerecht. Waarom nemen we welke beslissing? Hoe beter iets wordt begrepen, hoe beter iets wordt aanvaard."

"We zijn rechter en jurist, maar eigenlijk ook psycholoog en sociaal werker", weet Vanoutrive. "Al zijn we daar niet voor opgeleid. De ene rechter is daar al wat meer bevlogen in dan de andere, maar je voelt wel aan wanneer je wie aan het woord moet laten." 

En de ene vrederechter is de andere niet. "We zijn ook mensen met voorkeuren, talenten en gebreken en dat schemert ook door in ons werk op het vredegerecht. Ik heb bijvoorbeeld veel geduld en sta erom bekend altijd te willen bemiddelen, een minnelijke schikking te willen vinden. Anderen verklaren me soms voor gek, maar dat is mijn aanpak."

Volgens Reul is het simpel: de oplossing volgt altijd de wet. "Maar de wet is in veel gevallen het probleem niet. Vaak hebben 2 mensen een situatie maandenlang totaal anders beleefd. Soms lopen de emoties dan hoog op, dat is normaal." 

Timing is daarbij uiterst belangrijk, vindt Vanoutrive. "Je moet niet te snel naar de vrederechter stappen, maar ook niet te laat, want dan ettert de wonde al te lang."

En dan kan er al eens geroepen worden, vertelt Scheers. "Dikwijls sta ik erbij en kijk ik ernaar, want ik kan het niet altijd oplossen. Zelden heeft iemand 100 procent gelijk. Vaak ligt de waarheid ergens in het midden en dan moet je kunnen praten met elkaar, maar ik heb de indruk dat mensen daar steeds minder toe bereid zijn."

Reul vertelt mensen die bij haar langskomen dan dat ze elkaar niet meer moeten overtuigen, maar haar wel. "Vaak helpt dat, omdat het de spanning wegneemt."  

Daarom zet Vanoutrive de partijen bij een verzoening rond zijn bureau, en niet in de rechtszaal. "Dan zitten ze op hun gemak en kunnen ze rustig praten. Als je ze in een zittingszaal laat rechtstaan, heb je de neiging om te pleiten en allerlei argumenten boven te halen in plaats van te zoeken naar een overeenkomst."

Soms volgt er helemaal geen oplossing, weet Scheers. "Van de 10 verzoeken tot verzoening eindigt er misschien eentje met een effectieve verzoening, maximum 2. "Dat een vrederechter alles oplost, is dus een utopie. "We kunnen mensen niet altijd blij maken."

Beslissen kunnen vrederechters wel. Ze doen dat gemiddeld dan ook 60 tot 100 keer per dag. "Je neemt die beslissingen niet lichtzinnig. Je denkt daar toch eens 2 keer over na en weegt af, maar moet uiteindelijk de knoop kunnen doorhakken en de meest rechtvaardige oplossing voorleggen."

Uiteindelijk beslis je soms wel over iemands vrijheid, onderdak of weet je dat je beslissing kan leiden tot een faillissement, weet Vanoutrive. "Als ik de huur van een handelspand ontbind, weet ik dat die handelaar binnen de 14 dagen failliet is. En er zijn steeds meer mensen die hun huur of facturen niet kunnen betalen, dus het wordt enkel moeilijker."

Reul ziet de bewindvoeringsdossiers in Molenbeek dan weer toenemen: "Mensen worden steeds ouder en er zijn ook steeds maar meer mensen met psychiatrische problemen, dus ook de gedwongen opnames stijgen. Toen ik begon als vrederechter, liet ik jaarlijks zo'n 10 à 12 mensen gedwongen opnemen. Deze maand zijn dat er al 5." 

Zulke zaken kleven aan de ribben, zegt Vanoutrive. "Ik werd eens opgeroepen om een jonge man van nog geen 20 jaar gedwongen te laten opnemen. Hij was zwaar verslaafd aan de ketamine." 

"Ik ging 's ochtends bij hem langs toen hij nog vrij nuchter was. Hij zei: 'Ik weet dat het de pest is voor mijn gezondheid, maar het is sterker dan mezelf. Neem mij maar op, want anders ben ik verloren.' Een jonge gast van nog geen 20 jaar die al een hele puinhoop heeft gemaakt van zijn leven, dat vergeet je niet snel", vertelt Vanoutrive. "De jonge griffier die me bijstond, is daar weken niet goed van geweest."

De realiteit van de samenleving is niet altijd makkelijk om te zien, vindt ook Reul. "We worden geconfronteerd met heel precaire situaties. Elke week neem ik beslissingen die mensen op straat zetten. Dat is nooit leuk, zeker niet in Brussel waar het bijzonder moeilijk is om een andere woning te vinden. Maar zolang ik het beste doe wat ik op dat moment kan doen, kan ik met een gerust hart naar huis", besluit ze. 

Over 2 weken mag Scheers met pensioen. "Ik ben blij dat ik voor veel mensen het verschil heb kunnen maken. Eigenlijk zorgen we ook voor mensen. Je hebt als vrederechter echt een impact."

En dat voelen cliënten ook: "Ik heb jarenlang bemiddeld in een bewindvoering die heel erg moeilijk liep. Op een bepaald moment heb ik iedereen rond de tafel geroepen, daarna ging het wat beter. Toen de vrouw in kwestie overleed, stond ik samen met de bewindvoerder op de rouwbrief. Zo wilde de vrouw ons bedanken voor de goede zorgen. Zoiets blijft je bij", besluit Scheers.