Minder dan 50 otters in heel België en dus trok VRT NWS op 'ottersafari' langs de Schelde

We wandelen op de dijk langs de Polders van Kruibeke, een natuurgebied in de Scheldevallei waar al wel vaker een otter gezien is. Céline De Caluwé, otterkenner van het Wereldnatuurfonds WWF, zet me meteen met beide voeten op de grond: "De kans dat we effectief een otter gaan zien, is ongeveer 0,1 procent", knipoogt ze.

"Je hebt veel meer kans om bijvoorbeeld een bever te spotten. Maar, aan de andere kant, het zou evengoed kunnen dat er in de buurt gewoon een otter ligt te slapen op een beschut plekje." Het is, ondanks de regen en de harde wind, voldoende als motivatie. We stappen verder. 

De otter is een schichtig, solitair nachtdier dat zich bijzonder moeilijk laat zien. Overdag slaapt hij op plekken waar hij zich kan verbergen en veilig voelt, 's nachts gaat hij jagen op vis. Toch weten we, dankzij wildcamera's, dat de otter in Vlaanderen aanwezig is. Opnieuw aanwezig is, nadat de laatste overblijvende exemplaren hier eind jaren 80 helemaal verdwenen waren. 

De Caluwé duikt even terug in de tijd. "Heel lang geleden had je otters in heel België. Je vond ze tot de jaren 60 of 70 zowat overal waar er water was, van rivieren tot wetlands (natte gebieden). Maar dan begon het achteruit te gaan. Door de jacht, de versnippering en verdwijning van leefgebied en door de vervuiling van het water met zware metalen en pcb's."  

Otters leken helemaal weg uit Vlaanderen, tot er in 2012 weer een werd gezien. Sindsdien is er af en toe een dier gespot. Daar was wel wat om te doen, omdat het dier zo zeldzaam is in Vlaanderen, maar ook omdat het betekent dat het natuurlijke leefgebied (opnieuw) voldoende gezond is.

In Kasterlee is al een otter gespot, in het Molsbroek in Lokeren of in de Durmevallei. En in de Kruibeekse Polders. Voor een grote tweedaagse internationale otterconferentie in België is dat laatste gebied uitgekozen voor een otterwandeling. 

Langs de Schelde-oever in Kruibeke is dankzij het Sigmaplan overstromingsgebied gecreëerd en is de oorspronkelijke natuur aan de rand van de rivier geherwaardeerd. In die mate dat er dus otters voorkomen.

"Er is hier ongeveer 90 kilogram vis per hectare water te vinden", vertelt Hans De Schryver, projectleider bij het Agentschap Natuur en Bos (ANB) en gids tijdens de wandeling. Belangrijk, want een van de belangrijkste factoren voor een terugkeer van het dier is het vinden van voldoende voedsel.

Die 90 kilogram is ongeveer het minimum om het voor een otter leefbaar te houden qua voedsel. Een otter eet anderhalve kilogram vis of kreeftachtigen per dag. 

Er is dus opnieuw (een beetje) beterschap en hoop bij otterfans. Maar er zijn nog veel te weinig dieren om van een stabiele 'populatie' te kunnen spreken die zichzelf in stand kan houden en kan groeien. "Daarom heb ik het liever over individuen", vertelt De Caluwé. 

Voor een duurzame populatie zijn zeker 250 dieren nodig, schat ze. Daar zitten we in België en Vlaanderen nog lang niet aan. 

"Het echte aantal is heel moeilijk te bepalen. Ik hou het liever op 'minder dan 50', mogelijk zijn het er ongeveer 20. Voor Wallonië blijft het een groot vraagteken, in Vlaanderen zijn er enkele hotspots. Maar we hebben nog geen bewijs van voortplanting." 

Net omdat otters zich zo moeilijk laten zien, is de inschatting zo moeilijk te maken. De dieren hebben ook een uitgebreid territorium, dat 1.000 tot 1.500 hectare kan beslaan.  

De 'Vlaamse' otters komen wellicht uit Nederland afgezakt. In Noord-Nederland is enkele jaren geleden een groot programma voor de otter opgestart in het nationaal park Weerribben-Wieden in Overijssel. De otter is er opnieuw uitgezet, mét succes, dankzij een goed leefgebied met voldoende voedsel. 

Op basis van onderzoek van uitwerpselen van otters in Vlaanderen, en de vergelijking met DNA-materiaal uit Nederland kon worden vastgesteld dat alvast 1 Vlaamse otter gelinkt is aan otters in de Flevopolder. "Otters leven solitair. Wanneer de jongen opgroeien en de moeder hen uiteindelijk wegjaagt, gaan ze zoeken naar eigen gebied", legt De Caluwé uit. Zo zakken ze dus onder meer af richting het zuiden, naar Vlaanderen. 

De aanzet is er dus, de vraag is wat er moet gebeuren om de otter hier opnieuw vaste voet aan de grond te laten vinden. Naast voedsel gaat het om voldoende ruimte, rust en veilige oversteekplaatsen.

Het dier moet voldoende dekking en schuilplaatsen vinden in de buurt van het water, zoals in rietkragen of in struiken en bosjes. Otters zijn zogenoemde semi-aquatische dieren: ze leven afwisselend op het land en in het water. Ze maken ook grote verplaatsingen over land, en daar gaat het nog vaak fout; ze kunnen er immers worden aangereden. Het aanpakken van 'zwarte punten' kan helpen.  

De overheid kan dus zeker een rol opnemen in natuurbeheer, en al zeker als het gaat over het leefgebied. "Het is ook belangrijk om de leefgebieden die er zijn zoveel mogelijk weer te laten aaneensluiten", zegt De Caluwé.

We passeren een waterrijk gebied waar een bever een gat in een aarden omwalling heeft gegraven. Het dier zelf krijgen we niet te zien, maar het bewijst wel zijn aanwezigheid. De bever is trouwens belangrijk voor de otter.

"Er wordt vaak gezegd: eerst komt de bever, daarna komt de otter. Dat is effectief ook zo", vertelt De Caluwé. "De bever heeft als eco-architect een positieve impact op het ecosysteem. Hij knaagt bomen omver, die vallen onder meer in het water."

"Zulk onderwaterhout vormt een perfecte paaiplaats voor vissen. Kleine visjes voelen er zich veilig voor grotere roofvissen en kunnen zich beter ontwikkelen. En daar waar vis terugkomt, kan ook de otter terugkomen." 

We schuilen voor de wind en de regen bij een open schuilhutje. Plots roept iemand 'o kijk daar', wijzend naar een grote rietkraag rond een ven. Even denken we dat het dan toch zover is, maar het blijkt een vos te zijn. Maar van teleurstelling is geen sprake: de groep is blij tenminste een vos te hebben gespot. 

De otter zal voor een andere keer zijn. Als er een populatie zou ontstaan zoals in Nederland, zullen de kansen sowieso ook stijgen. Hoe groot is de kans eigenlijk dat de otter zich opnieuw echt kan vestigen in Vlaanderen? "De kans dat we naar een populatie gaan is er zeker", denkt Hans De Schryver. "Maar dat kan wel nog een aantal jaren duren." 

Er zou, naast Nederland, ook instroom kunnen komen vanuit Frankrijk. Het kan ook verder worden uitgezocht of een herintroductie zoals in Nederland nut zou hebben in Vlaanderen. 

"De kans op een populatie in Vlaanderen is groot", vult De Caluwé aan. "De vraag is wanneer. En hoe. Als je rekent op otters uit Nederland, dan zal dat heel traag gebeuren. Misschien te traag om een populatie met voortplanting te kunnen garanderen. Otters worden ook maar 6 tot 8 jaar oud. En toch, eens er voortplanting is, zou het plots sneller kunnen gaan."