Mensen kiezen vaak automatisch dezelfde vaste plek aan tafel, op kantoor of bij het slapengaan omdat ons brein via zo'n gewoontegedrag energie probeert te besparen. Dat zegt sociaal psycholoog Bas Verplanken in 'De wereld van Sofie' naar aanleiding van een onlinediscussie over koppels die geen vaste kant van het bed hebben.
Van jouw kant van het bed tot jouw stoel op café: waarom we zo aan onze vaste plek zijn gehecht
Slaap jij elke nacht aan dezelfde kant van het bed? Heb je stiekem een favoriet bureau in je landschapskantoor of open flexplek? Of misschien een vast tafeltje in een restaurant? Je bent zeker niet de enige.
Het begon met een artikel in The Guardian over een koppel dat bij het slapengaan pas kiest aan welke kant van het bed ze elk gaan liggen. Online reageerden mensen verbaasd en afkeurend. "Psychopatengedrag", schreef journaliste Katrin Swartenbroux op sociale media. "Je hebt toch nood aan een eigen plek? Het begint al bij je nachtkastje. Daar liggen je persoonlijke spullen zoals een boek, oordoppen of medicatie", zegt ze.
Ook buiten het bed geldt dat mensen gehecht zijn aan hun plek. "Toen mijn broer voor het eerst een vriendinnetje mee naar huis bracht en zij plots op mijn plek aan de eettafel zat, werkte dat niet in mijn hoofd", vertelt Swartenbroux. "Dat voelde heel vreemd. Je hebt ergens een vaste plek, en als die wordt afgenomen, weet je niet meer hoe je je moet gedragen."
Waar zijn onze "vaste plekken" in het leven en hoe gehecht zijn we eraan?
Gewoontes in ons brein
Volgens emeritus professor sociale psychologie Bas Verplanken (University of Bath) zijn zulke plekgewoontes diep verankerd in ons brein. "De eerste keer hebben we motieven om iets te doen: het is er comfortabel, strategisch of sociaal handig. Als we iets vaker doen en het werkt, verdwijnen die motieven naar de achtergrond en spelen ze nog nauwelijks een rol."
Stel: je komt voor de eerste keer een café binnen. Je denkt: in dat hoekje ga ik de tocht van de deur die telkens open en dicht gaat niet voelen. Dus je gaat daar zitten. Elke keer je terugkomt, denk je: daar was het goed, dus ik ga weer daar zitten. "Zo ontstaat een geheugenspoor", zegt Verplanken.
"Zodra we opnieuw in diezelfde context terechtkomen, wordt dat spoor geactiveerd. Dat leidt tot een bijna automatische handeling. Na de 3e keer ben je helemaal vergeten waarom je ooit voor die plaats hebt gekozen."
Wanneer iets bekend is, kunnen we automatisch handelen zonder veel denkwerk. Dat bespaart energie
Bas Verplanken, professor sociale psychologie
Gewoontes zijn een efficiëntie-oefening van ons brein. "In de frontale kwab maken we bewust keuzes en reageren we op nieuwe situaties, maar het geheugensysteem dat gewoontes aanstuurt is veel ouder en energiezuiniger. Wanneer iets bekend is, kunnen we automatisch handelen zonder veel denkwerk. Dat bespaart energie", zegt Verplanken.
Comfort of tunnelvisie?
Die efficiëntie heeft ook een keerzijde. Gewoontes kunnen ons afsluiten voor nieuwe ervaringen. Wie altijd dezelfde plek op kantoor of in de sportschool kiest, ziet andere alternatieven over het hoofd.
Onze gehechtheid aan vaste plekken is dus geen trivialiteit, maar een weerspiegeling van hoe ons brein efficiënt met energie omgaat en gewoontes vormt. "Wanneer een routine doorbroken wordt door een verhuizing, een nieuwe job of een relatiebreuk, wordt het oude patroon ontregeld en moeten we opnieuw nadenken. Voor sommigen is dat een kans om te vernieuwen, voor anderen een bron van ongemak."
Van bedkant tot caféstoel: die kleine keuzes geven ons houvast in het dagelijks leven. Dat merkt Swartenbroux ook: "Als je vaste plek vrij is, is dat deel van de situatie al 'opgelost'. Dan kan ik mij volledig focussen op het gesprek of op slapen."
