"Ooit verzwegen, nooit vergeten": MSK Gent zet vrouwelijke kunstenaars uit 17e en 18e eeuw in het licht 

Rubens of Van Dyck, die namen kent iedereen. Hadden zij ook vrouwelijke collega’s in de kunst? Jazeker. En waarom kennen we hen niet? Antwoorden in de nieuwe tentoonstelling ‘Onvergetelijk’ in het MSK in Gent.  

Onderweg naar het museum maken slogans de bezoeker al warm: ‘Ooit verzwegen, nooit vergeten’, ‘Geen voetnoot, maar hoofdstuk’ of ‘De oude ‘meesters’ waren ook vrouwen’. Zondag 8 maart is het Internationale Vrouwendag, dat treft.

Vrouwelijke kunstenaars zoeken en vinden is niet zo evident, zegt curator Frederica Van Dam. “We hebben 3 jaar lang literatuur uitgeplozen, zijn in archieven gedoken en hebben veel collecties bezocht. In musea vonden we nogal wat vrouwen in het depot. Ook in privécollecties, die minder toegankelijk zijn.” Het resultaat is de eerste overzichtstentoonstelling met werk van vrouwelijke kunstenaars uit de Lage Landen, tussen 1600 en 1750, de lange 17e eeuw.

Enkele namen doen een belletje rinkelen. De Brusselse Michaelina Wautier werd enkele jaren geleden ‘herontdekt’ en tentoongesteld. Clara Peeters is bekend als “de koningin van het stilleven”: fijne ensembles met bloemen, fruit, kaas of zeevruchten. In de dop van een kruik zie je haar gezicht weerspiegeld. “Ze bedacht en ontwikkelde nieuwe composities met haar atelier, om die op grotere schaal te kunnen produceren en een eigen ‘Peeters-look’ te geven.”

“Heel wat vrouwelijke kunstenaars hebben zichzelf trots in beeld gebracht, zittend aan de ezel, palet in de hand. Ze maakten zichzelf zichtbaar en claimden hun vakmanschap,” verduidelijkt Frederica Van Dam. Sprekend voorbeeld is de Nederlandse Judith Leyster (afbeelding bovenaan dit artikel).

Ook de Mechelse Maria Faydherbe, een nicht van beeldhouwer Lucas Faydherbe, eiste haar plek onder de zon. Van haar zijn enkele kleine sculpturen te zien in de expo, onder meer een gekruisigde Christus. Aan de achterkant, op zijn lendendoek, zette Maria zelfbewust haar handtekening. “Haar werd natuurlijk meteen hoogmoed verweten, omdat ze van zich liet horen en van de norm afweek.” Voor haar mannelijke vakgenoten had ze niet veel achting, die noemde ze "dozijnwerkers".

Veel van deze vrouwelijke artiesten genoten lof en aanzien in hun eigen tijd. Hoe komt het dat ze sindsdien vergeten zijn en ‘herontdekt’ moeten worden?  Daar zijn veel redenen voor, stipt curator Van Dam aan. Soms zijn kunstwerken van vrouwen niet ondertekend. “Tal van werken zijn gesigneerd door mannen, maar er hebben zeker en vast vrouwen actief aan meegewerkt in het atelier. Zo'n schildersbedrijf moest een ‘signatuur’ hebben en dat was dan de vader of de broer. Pas als  zo’n pater familias overleed, konden vrouwen soms onder hun eigen naam naar buiten komen.”

Ook de genres waarin ze zich specialiseerden, lagen in de loop van de geschiedenis minder goed in de markt. In Gent zijn nogal wat bloemenstillevens te zien, iets wat clichématig aan vrouwen werd gelinkt en waar ook wel lange tijd op neergekeken werd. 

Kunst van vrouwen verdween in privécollecties of in de depots van musea. Gevolg: uit het oog, uit het hart. De expo haalt veel van die vrouwen uit de vergeethoek. Rachel Ruysch, Louise Hollandine van de Palts, Maria Schalcken: 'nieuwe' namen om te ontdekken.

Belangrijk is ook om niet enkel de ‘schone kunsten’ mee te tellen, maar ook de toegepaste kunst, bij uitstek een domein waarin vrouwen excelleerden. In de expo is prachtig kantwerk te zien uit onze contreien, van tafellakens tot kragen en waaiers. 

Ook de papierknipkunst wordt naar waarde geschat. Bijvoorbeeld het werk van Johanna Koerten, die opdrachten kreeg voor allerlei buitenlandse vorsten, tot de Russische tsaar toe.

Op het snijvlak van wetenschap en kunst schittert het werk van Maria Sibylla Merian, een Duitse die in Nederland belandde. Met haar dochter nam ze de boot naar Suriname om daar de lokale flora en fauna te tekenen, met verbluffende, kleurrijke precisie.

Netwerken is van alle tijden. Anna Roemers Visscher bijvoorbeeld onderhield intellectuele connecties met andere kunstenaars en schrijvers. Van haar is een grote 'berkenmeyer' of drinkglas te zien, waarin ze haar motto graveerde: “Genoech is meer als veel”.

Anna Roemers Visscher was schrijfster. Ze bewerkte 'Sinnepoppen', een bundel gedichten van haar vader, met afbeeldingen. Die uitgave uit 1620 was de eerste met de naam van een vrouwelijke auteur op het titelblad van een wereldlijk literair werk. ‘Sinnepoppen’ prijkt sinds vorig jaar in de canon van de Nederlandstalige literatuur.

Het MSK toont dus een belangrijk overzicht van onterecht vergeten vrouwelijke kunstenaars. Als aanvulling op de klassieke kunstgeschiedenis, zegt curator Frederica Van Dam. Ze hoopt dat deze tentoonstelling nieuw onderzoek kan stimuleren. Leven en werk van elk van deze vrouwen verdienen een biografie of tentoonstelling op zich.

Naast de vrouwelijke oude meesters word je in het MSK verwelkomd door een monumentaal werk van een collectief van hedendaagse vrouwelijke kunstenaars uit binnen- en buitenland. Aan het plafond hebben ze enorme latex stroken opgehangen, met de namen van 179 van hun voorgangsters.