"Club van vriendjespolitiek" of "weeffout in het systeem"? Waarom de VN-Veiligheidsraad (niet) op sterven na dood is

"Het internationaal recht zoals het na WO II is uitgedacht met de VN-Veiligheidsraad als hoeder, werkt niet meer. Het is een club van vriendjespolitiek. Ik steun het internationaal recht, maar op die manier kan het niet functioneren." Die kritiek gaf minister van Defensie Theo Francken (N-VA) vanochtend in De Ochtend op Radio 1 op wat het hoogste orgaan binnen de internationale samenwerking hoort te zijn.

Het is een kwestie die wel vaker terugkeert, zeker wanneer een conflict of een oorlog losbarst zonder mandaat van de VN-Veiligheidsraad: heeft die nog een nut als grootmachten die zonder aarzelen lijken te omzeilen? Zo viel Rusland in februari 2022 op eigen houtje Oekraïne binnen én zo hebben de VS en Israël in onderling overleg besloten de aanval op Iran te lanceren.

"Francken heeft een punt, zeker wat de VN-Veiligheidsraad betreft", zegt professor internationaal recht Jan Wouters (KU Leuven) aan VRT NWS. "De VN gaat al 80 jaar mee. De eerste 45 jaar zat die raad ook strop als gevolg van de Koude Oorlog. Pas rond 1990 is dat ontdooid en is men gaan samenwerken. Dat is zowat 15 jaar goed gelukt, maar de laatste 10 tot 15 jaar zijn de gigantische geopolitieke spanningen teruggekeerd."

"Telkens een permanent lid van de VN-Veiligheidsraad bij een conflict is betrokken, kan die niet naar behoren functioneren. Die 5 leden hebben een vetorecht. Dat is niks nieuws onder de zon, dat is al 80 jaar zo. In dat geval moet de internationale gemeenschap op zoek naar alternatieven. Dat is niet perfect, maar ook in de VN kruipt het bloed waar het niet gaan kan."

"Toen Rusland Oekraïne binnenviel, heeft de Algemene Vergadering van de VN die inval met een grote meerderheid veroordeeld. Daarnaast heeft de VN andere entiteiten zoals de Mensenrechtenraad in Genève die mistoestanden of schendingen van recht of mensenrechten aanklaagt. Het Internationaal Hof van Justitie in Den Haag heeft meer zaken dan ooit op zijn agenda en heeft in het verleden al belangrijke uitspraken gedaan."

Het is volgens Wouters daarom niet correct om enkel naar de VN-Veiligheidsraad te kijken. "Schrijf het systeem niet te snel af. Dat zou een verkeerd signaal naar de samenleving zijn. Bij aanvallen zoals nu in Iran laait de discussie altijd op, maar dat zijn hiccups We mogen niet vergeten dat tussen alle dramatische momenten door de VN-Veiligheidsraad wel degelijk heel wat werk verzet. We mogen het kind niet met het badwater weggooien."

Dit neemt niet weg dat de VN-Veiligheidsraad dé plek is en blijft waar de grote beslissingen vallen, dan wel een stille dood sterven. "Bij de oprichting was het de bedoeling een krachtdadig orgaan te hebben waar grootmachten een bevoorrechte status hadden. Met hun militaire potentieel zouden zij dan tegen nieuwe agressie ten strijde trekken. Dat was het ideaalbeeld, waarbij de permanente leden elkaar in evenwicht zouden houden."

Dat dit perfecte plaatje niet altijd klopt, noemt Wouters een "weeffout in het systeem". Toch blijft de VN-Veiligheidsraad volgens hem altijd een belangrijk platform. "Het is daar dat landen argumenteren waarom zij een ander land aanvallen. Zaterdag vond een spoedzitting plaats. Het was interessant om te horen welke redenen de VS en Israël aandroegen voor hun aanval op Iran. De VS gaf een elastische invulling aan het begrip zelfverdediging en omschreef Iran als een bedreiging. Israël benadrukte de noodzaak van de aanval. De beide landen beriepen zich op het internationaal recht."

Samen met de kritiek op de werking van de VN-Veiligheidsraad, laait vaak de discussie op of die wel of niet aan een hervorming toe is. "De 5 permanente leden hebben ook bij een wijziging van het VN-handvest een vetorecht. Als zij die niet goedkeuren, komt die er niet. Ze hebben destijds heel slim aan zichzelf en aan hun bevoorrechte positie gedacht, dus het VN-handvest wijzigen is erg moeilijk."

"De 5 permanente leden willen hun zitje uiteraard niet verliezen. Toch zijn kapers op de kust. Vier landen zijn al lang aan het lobbyen voor een permanente zetel: India, Brazilië, Japan en Duitsland. Daarnaast bestaat dan weer een club van landen als Italië, Argentinië en Pakistan die dat viertal net géén permanent zitje gunnen en op andere hervormingen aansturen."

Ondanks deze onenigheid, zal volgens Wouters vroeg of laat een hervorming van de VN-Veiligheidsraad uit de bus vallen. "In 2024 is in die zin een belangrijke tekst aangenomen, een pact voor de toekomst. Daarin staat onder meer dat ook landen uit Afrika een permanent zitje moeten krijgen. Aan urgentie is geen gebrek, maar het zal pas lukken als de 5 permanente leden akkoord gaan. Ik denk dat dit pas het geval zal zijn, na het tijdperk-Trump. De huidige regering van de VS staat niet te springen voor een hervorming."

Tegelijk heeft Trump met zijn Vredesraad een instelling los van de VN-Veiligheidsraad gecreëerd. "De grondslag hiervan is binnen de VN gelegd. De VS heeft een resolutie laten stemmen waarin een staakt-het-vuren in Gaza en een vredesplan zijn goedgekeurd, met inbegrip van die Vredesraad. Die moet zich onder meer bezighouden met de heropbouw van Gaza. Natuurlijk heeft die Vredesraad geen mandaat gekregen waarbij die zich plots met allerlei andere conflicten en problemen gaat moeien."

"De eerste bijeenkomst van de Vredesraad gaf alvast geen fantastisch beeld. Trump verzamelde vooral autocraten rond zich. Het is een zorgpunt, we moeten erover waken dat hij enkel nog via die Vredesraad wil werken. Zijn discours op de opening was: wij nemen de beslissingen, de VN zal ze helpen uitvoeren. De VN mag geen onderaannemer van de Vredesraad zijn. We moeten nu vooral in de gaten houden wat de Vredesraad in Gaza doet en zal doen."