Mahmoud Ahmadinejad (69) gedood bij luchtaanval: Iraanse ex-president was jaren doorn in het oog van Westen

In 2003 werd Ahmadinejad aangeduid als burgemeester van de  hoofdstad. Hij schroefde enkele hervormingen uit de vorige legislatuur terug, legde religieuze klemtonen in het cultuurbeleid, en vaardigde uit dat mannen en vrouwen in overheidsgebouwen niet samen in de lift mogen. Tegelijk moedigde Ahmadinejad liefdadigheid aan, iets waar hij later als president ook op zou inzetten.

In 2005 is Ahmadinejad kandidaat voor de presidentsverkiezingen. Hij is dan nog relatief onbekend en aangezien hij als burgemeester werd benoemd, is het ook de eerste keer dat hij zich verkiesbaar stelt. "Het is mogelijk en we kunnen het doen!", zo klinkt zijn slogan. Maar het grote voordeel van de oerconservatieve kandidaat Ahmadinejad is dat hij de steun achter zich krijgt van ayatollah Khamenei, de hoogste geestelijke in Iran.

Al kort na de verkiezingen komt het tot een eerste rondje armworstelen tussen Ahmadinejad en de Majlis, het Iraanse parlement, over de benoemingen van ministers en enkele topfuncties. Het is het eerste in een lange reeks van conflicten tussen de president en de parlementariërs, conflicten over benoemingen, geldstromen, internationale samenwerkingsverbanden en vervangingen van ministers.

Ook de rest van de wereld maakt al snel kennis met Mahmoud Ahmadinejad.

"Israël moet verdwijnen en het land moet teruggegeven worden aan de Arabieren", "de Holocaust is een verzinsel", "Homo's in Iran, dat bestaat niet"en "de Verenigde Staten hebben de aanslagen van 9/11 zelf in kaart gezet". Het zijn maar enkele van zijn uitspraken die wereldwijd op ongeloof werden onthaald.

Iran was eerder al op de lijst van "schurkenstaten" gezet door toenmalig Amerikaans president George W. Bush, omdat Iran aan een kernwapen zou werken. Maar met Ahmadinejad aan het roer raakt Iran steeds meer geïsoleerd. Niet alleen zijn controversiële uitspraken, maar ook de financiële steun van Ahmadinejad aan bondgenoten als het Assad-regime in Syrië, Hamas in de Gazastrook of Hezbollah in Libanon, is een doorn in het oog van de VS en de EU.

De antiwesterse en vooral anti-Amerikaanse retoriek, net als het atoomprogramma, gebruikt Ahmadinejad om patriottisme aan te wakkeren onder de Iraanse bevolking. Ahmadinejad houdt vol dat het Iraanse nucleaire programma enkel een burgerlijk doel heeft, en dat het Iraanse volk daar recht op heeft.

Retoriek tegen een buitenlandse, gemeenschappelijke vijand dus om de aandacht af te leiden van de economische problemen. Bij een deel van de bevolking pakt het ook. Maar paradoxaal genoeg werkt die retoriek de economische problemen nog in de hand, want het Westen heeft de sancties de voorbije jaren enkel opgevoerd.

In de eerste jaren van Ahmadinejads presidentschap stijgt het bbp van Iran. De werkloosheid neemt af en de inflatie daalt. In de hoop de economie nog aan te wakkeren, vaardigt de president een besluit uit dat de intrest niet hoger mag liggen dan de inflatie.

Dat drijft veel mensen ertoe om vastgoed te kopen. In korte tijd worden de huizenprijzen daardoor 2 tot 3 keer zo hoog. Mensen met een bescheiden inkomen en jongeren kunnen zich op die manier geen eigen huis meer veroorloven. Ahmadinejad zet daarom een plan op om jongeren te steunen als zij een huis willen kopen.

Maar vanaf 2008 raakt de economie in Iran stilaan in het slop. De internationale sancties veroorzaken kapitaalvlucht en vers buitenlands kapitaal komt er niet meer in. Ahmadinejad probeert met een reeks privatiseringen de economie opnieuw op het spoor te krijgen, maar veel bedrijven komen zo in handen van (vertrouwelingen van) de kleine kring machtshebbers en dat wakkert de (schijn van) corruptie aan.

Door in te zetten op de nucleaire sector, raakt de gas- en olie-exploitatie ook verwaarloosd, terwijl Iran op enorme voorraden zit. Flink wat gas dat de Iraniërs gebruiken, is eigenlijk uit het buitenland geïmporteerd. Ahmadinejad wil die afhankelijkheid terugdringen en rantsoeneert gas. Mensen krijgen slechts een beperkte hoeveelheid.

Dat wekt flink wat wrevel op, ook door onhandige communicatie over de maatregel, maar het wakkert ook de zwarte markt aan. In 2011 wordt het plan afgevoerd, in enkele jaren tijd is de Iraanse afhankelijkheid van import inderdaad afgenomen.

Op het vlak van mensenrechten is de situatie in Iran er niet echt op verbeterd in 8 jaar dat Ahmadinejad de plak zwaait. Volgens Human Rights Watch is er sinds 2006 "een achteruitgang van de burgerlijke vrijheden in Iran, vooral op het vlak van de vrijheid van meningsuiting".

Berichten over martelingen in de gevangenis, dissidenten die verdwijnen, intimidatie van critici, duiken regelmatig op. In 2007 lanceert de overheid een plan tegen vrouwen met "onaangepaste sluier". In 2012 haalt Ahmadinejad zich opnieuw de woede van de internationale gemeenschap op de hals door te zeggen dat "aids door het Westen gemaakt is om ontwikkelingslanden onder de knoet te houden" en dat "homoseksualiteit vreselijk is".

Vooral in de eerste jaren van zijn bewind worden tientallen professoren aan de universiteit aan de kant geschoven, meestal omdat ze niet conservatief of religieus genoeg zijn. Ahmadinejad, die zelf uit het universiteitsleven komt en in de jaren 80 in een organisatie zat die studenten ervan moest weerhouden om dissidenten te worden, beseft dat hij bij veel universiteitsstudenten niet geliefd is.

Op die universiteiten groeit het protest als hij in 2009 herkozen wordt. In dat jaar komt het vaak tot grootschalige protesten, waarbij honderdduizenden jongeren op straat komen en slogans scanderen als "weg met de dictator". Maar tot een echte opstand zoals tijdens de Arabische Lente, komt het in Iran niet.

Als Ahmadinejad in 2005 afstevent op de overwinning in de presidentsverkiezingen, wordt hij een protegé van ayatollah Khamenei genoemd. De eerste jaren kunnen de hoogste geestelijke leider en de president het erg goed met elkaar vinden.

En ook in 2009, bij de protesten na de herverkiezing, steekt Khamenei zijn hand in het vuur voor Ahmadinejad. Maar volgens intimi zijn de eerste barsten in hun relatie ontstaan in 2008, door meningsverschillen over het binnenlandse beleid.

In 2011 bereikt de crisis tussen Ahmadinejad en Khamenei een hoogtepunt. Moslehi, de minister van Informatie, neemt ontslag, vermoedelijk gedwongen door Ahmadinejad, na een conflict met Esfandiar Rahim Mashaei, de rechterhand van de president.

Maar kort daarna benoemt Khamenei Moslehi opnieuw tot minister van Informatie. Ahmadinejad, voor schut gezet, pikt dat niet. 11 dagen lang blijft hij weg uit het parlement en van vergaderingen met het kabinet.

In april 2017 kondigt Ahmadinejad aan dat hij zich kandidaat wil stellen voor een 3e ambtstermijn. En dat tegen de wil van Khamenei in. Uiteindelijk wordt zijn kandidatuur afgewezen.

Ahmadinejad ontpopt zich vervolgens tot een kritische stem tegen de toenmalige regering van Iran. In 2021 probeert hij zich opnieuw kandidaat te stellen voor de presidentsverkiezingen, maar ook dan wordt zijn kandidatuur afgewezen. Hetzelfde scenario kent hij in 2024.

Ahmadinejad kwam gisteren om het leven bij de gezamenlijke aanval van de VS en Israël op Iran. Hij werd 69 jaar oud.