Feminisme, activisme en mysterie in urgente roman 'Dodeman' van Uschi Cop

Femicide, huiselijk geweld, toxische mannelijkheid, een jonge verkrachter die zijn straf ontloopt omdat hij ‘beloftevol’ is: met thema’s als deze zit de roman ‘Dodeman’ bovenop het dagelijkse nieuws. 

Speelt Uschi Cop handig in op die actualiteit? “Als mensen dit boek in de winkel zien liggen, zullen ze misschien denken dat ik dit naar aanleiding van het publieke debat heb geschreven. Maar dat is niet zo. In september was het klaar, en toen begon er in Nederland veel te bewegen, na de dood van Lisa (het 17-jarige meisje dat naar huis fietste na een avondje uit en vermoord werd, red.) en met de wederopstanding van de Dolle Mina’s . Nu is er ook in Vlaanderen in de media veel debat. Dat stemt me hoopvol.” 

Uschi Cop (37) kwam al eerder met de verhalenbundel ‘Zwaktebod’, en nu is er de forse debuutroman ‘Dodeman’. Ze is doctor in de taalpsychologie en behalve auteur ook curator. Samen met haar tweelingzus, kunstenares Ilke Cop, is ze de drijvende kracht achter het feministische artistieke collectief Hyster-X . “Daardoor is mijn blik al 5 jaar gericht op alles wat met feminisme te maken heeft. Als schrijver neem je dat in je op, je filtert het en dan komt het in een verhaal naar buiten.”  

Ook in ‘Dodeman’ duikt zo’n feministisch collectief op. ‘Nyx’ is een fictieve groep, een literair experiment, stevig uitvergroot. Binnen de muren van 1 kamer worden alle internationale stellingen over vrouwenrechten vurig bediscussieerd. De leden vliegen elkaar geregeld in de haren en smeden wilde plannen. Het ene project al radicaler en extremistischer dan het andere. Sommige vrouwen willen tot het uiterste gaan: ‘Dead men can’t rape’ is een niet mis te verstane slogan op 1 van hun spandoeken. 

VRT NWS verzamelde recent cijfermateriaal over femicide: om de 2 weken wordt een vrouw vermoord door haar (ex-)partner. In de roman ‘Dodeman’ staat ook feitelijke informatie over geweld tegen vrouwen, namen en cijfers inbegrepen. “De statistieken en incidenten in de wereld zijn echt. Ik heb niets overdreven of verzonnen”, zegt Uschi Cop. 

En toch was het belangrijk om hier geen zakelijk, wetenschappelijk boek van te maken. “Ik wil echt prikkelen en mensen laten nadenken.” Het moest dus een roman worden. En dus smokkelde de auteur nieuwsfeiten en feministische theorieën binnen in een “meeslepend, existentieel verhaal van 2 zussen die elkaar terugvinden of net niet”.

“Mijn hart zit bij de literatuur, ik hou enorm van fictie. Het verhaal is zo eigen aan ons mens-zijn. We hebben verhalen nodig over onszelf en over de wereld, om te overleven, om recht te blijven en alles te begrijpen.”  

Een vraag die geregeld opduikt in ‘Dodeman’ is “Welk verhaal kies je?” Het is ook een oproep aan de lezer.  “Mijn boek is zeker geen pamflet, het is een vraag. Of liever: 100 vragen hoe we ons als mens kunnen verzetten en verenigen om voor verandering te pleiten.” 

“Aan de lezer om alles te ontdekken, kritisch na te denken, een standpunt in te nemen en daarna open te staan voor andere meningen. Dit boek als een vertrekpunt voor gesprek: dat lijkt me fijn. Nu alles heel gepolariseerd is, is er zeker nood aan dialoog.”

Woede is een drijfveer voor veel feministes in het boek. “Woede is liefde”, zegt Uschi Cop. Want waarom word je boos? Omdat je iets belangrijk vindt. Woede is een signaal dat er iets fout loopt. Woede kan activeren, maar het is iets anders dan agressie of geweld of haat. Er is iets aan woede dat constructief kan worden ingezet. Dat vergeten we vaak. Omdat boosheid bij vrouwen en zeker vrouwen van kleur niet mag.” 

De tweelingzussen Ise en Ursula zijn de hoofdpersonages van ‘Dodeman’.  Ze zijn opgegroeid in een disfunctioneel gezin en hervinden elkaar na 20 jaar. Auteur Uschi Cop is zelf de helft van een eeneiige tweeling. “De relatie van de 2 zussen in het boek kon ik stofferen met de liefde die ik voel voor mijn zus, met de intimiteit die er bestaat tussen ons. Ik speel graag met dat autobiografische: een tweeling, een oud huis, een kat, en het feministische collectief. Het daagt de lezer uit om vrouwen niet te laten samenvallen met wat ze schrijven.”

De roman heeft ook een duidelijk gothic kantje. De setting is een oud huis met krakende plankenvloeren en een verwilderde tuin met giftige planten. Overal duiken symbolen op. Uschi Cop put ook uit de sprookjestraditie. Verbeelding speelt voor deze schrijver een grote rol, “ook voor volwassenen die het vaak verleerd hebben om hun verbeelding te gebruiken”. 

“Als we een andere wereld willen, moeten we ons die eerst kunnen verbeelden. We zitten in een machtssysteem dat we zelf hebben opgebouwd. Maar we kunnen al die afspraken toch ook herschrijven? Dat wil ik met mijn boek teweegbrengen: een gevoel van mogelijkheid. Het hoeft niet per se te zijn zoals het nu is, met alle onrechtvaardigheden.”  

“Voor mij gaat het over zelf nadenken als empathisch en liefdevol mens. Kijk dan eens met die blik naar de wereld en probeer daarna je gedrag aan te passen.  Moeilijk, maar het kan misschien dingen in beweging brengen. Zoals ik schrijf in mijn boek: iedereen kan het evenwicht verstoren. We weten gewoon niet op voorhand wie sterk genoeg zal zijn om dat laatste gewicht in de schaal te leggen."  

Uschi Cop brak eerder al een lans voor meer vrouwelijke stemmen in de literatuur. In ‘Dodeman’ bedankt ze expliciet en bij naam een lange rij schrijvers die haar zijn voorgegaan. Van Jeanette Winterson en Virginia Woolf tot Patricia De Maertelaere. 

Ursula, een van beide hoofdpersonages in het boek, stelt vast “hoe oudere witte mannen reageerden op minimale verschuivingen van de gevestigde machtsverhouding, moord en brand schreeuwden omdat mensen van kleur en vrouwen hun publiek, hun aandacht inpikten”.  En ze doet een oproep aan vrouwelijke auteurs: “We moeten ruimte innemen en niet proberen zaken te lenen van de man. Ons optrekken aan de vrouwelijke kunstenaars die ons zijn voorgegaan.”

Uschi Cop voelt zich zelf geruggesteund door andere vrouwelijke auteurs als Kristien Hemmerechts, Annelies Verbeke, Saskia de Coster, Lize Spit of Julie Cafmeyer: “schrijvende vrouwen naar wie ik opkijk en die me ook sterken in mijn zoektocht in mijn schrijverschap.”

Die steun is nodig, zegt Cop, “want ik neem een risico met dit boek. Er zal wel tegenkanting zijn. Ook eerder waren er al mannen  - die ik niet persoonlijk ken - die me duidelijk maakten dat ze liever wilden dat ik niet sprak. Ik hou mijn hart wel vast, en dan voelt het goed om al die schrijvers achter mij te hebben staan.”  

Het is afwachten of  ‘Dodeman’ even veel mannelijk als vrouwelijke lezers zal aanspreken. Uschi Cop hoopt van wel. “Mijn boek kan de perfecte ingang zijn voor mannen om feministische ideeën op een genuanceerde manier te leren kennen: niet alle activisten zijn perfect, niet alle feministen zijn toffe mensen."

"Ik hoop - door al die schakeringen te laten zien - dat mannen begrijpen: ah, oké, vrouwen zijn ménsen!” Niet minder dan mannen, niet meer, “want ook van die morele verhevenheid van vrouwen moeten we afscheid nemen”.  

“Mannenhaat is niet aan de orde. Ik haat geen mannen, ik haat het patriarchaal systeem waarbij macht zo ongelijk verdeeld is. Ik hoop dat mannen het ook haten en dat we er samen tegen kunnen vechten.”

In essentie gaat 'Dodeman' over mens-zijn, besluit Uschi Cop. “Over familiebanden, zusterschap, maar ook broederschap, over wat je meeneemt, over trauma’s, maar ook over jezelf vinden.”