"Eerst zondig, nu ongezond": waarom we meer plezier moeten maken

"We beseffen te weinig hoe belangrijk plezier is voor onszelf én voor de samenleving", zegt Linda Duits, sociaalwetenschapper en auteur van 'Leuk! Pleidooi voor plezier' in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

"Plezier lijkt vanzelfsprekend, maar tijdens de coronaperiode werd al snel duidelijk dat het vooral als een extraatje werd gezien. Alles wat met ontspanning en vertier buitenshuis te maken had, sloot als eerste de deuren en opende als laatste weer." Logisch in tijden van corona, maar volgens haar legde het ook een bredere tendens bloot: "We waarderen plezier relatief laag."

Gezondheid, productiviteit en het 'zinvol' indelen van onze tijd staan centraal. Vrije tijd benaderen we alsof het werk is. "We lijken wel een bedrijf dat elk kwartaal cijfers moet voorleggen. Plezier speelt daarin nauwelijks een rol."

Volgens Duits zetten we plezier vooral doelmatig in. "Niet als doel op zich, maar als middel om iets anders te bereiken. Iets mag leuk zijn, zolang het maar nuttig is."

Dat zie je op het werk. "Het is belangrijk dat mensen hun werk plezierig vinden. Van je hobby je werk maken levert status op." Ook in het onderwijs geldt die logica. "Gamen wordt vaak gezien als tijdverspilling, maar zodra het 'educatieve' games zijn, is het plots verantwoord." Plezier als middel is acceptabel; plezier om het plezier zelf veel minder.

Volgens Duits speelt de "christelijke erfenis", met name het protestantisme, een belangrijke rol. "Daarin ligt de nadruk op lijden en afzien in het aardse bestaan. Het echte geluk wacht in het hiernamaals."

Onthouding en zelfbeheersing gelden er als deugden. "Die nadruk op afzien zie je ook terug in de protestantse werkethiek: productiviteit en hard werken staan centraal." Zelfs in hedendaagse bewegingen zoals de 'manosphere' herkent ze die waarden. "Dezelfde strenge idealen keren terug: hard werken, doelen behalen, naar de sportschool gaan, niet masturberen."

Is plezier dan zondig? "In de christelijke traditie wordt plezier vaak verbonden met zonde en verleiding: de duivel ligt op de loer." Later verschuift dat denken. "Eerst was het 'zondig', nu is het 'ongezond'."

De tegenstelling goed-kwaad maakt plaats voor gezond-ongezond. "Plezier - denk aan seksualiteit - krijgt al snel labels als verslaving of stoornis. Er hangt een moreel randje aan."

Soms is die bezorgdheid terecht. "Heel hard schaatsen heeft bijvoorbeeld een gevaarlijk kantje." Maar bij andere activiteiten lijkt het oordeel sneller klaar te liggen.

Rond 1900, tijdens de industrialisatie, ontstond een sterk verheffingsideaal. "De middenklasse wilde arbeiders 'verheffen' en bepaalde hoe vrije tijd eruit moest zien: cello spelen, Chinees leren, jezelf ontwikkelen. Dat ideaal beïnvloedt nog steeds hoe we naar ons eigen plezier kijken. We kiezen liever een klassieke roman dan een makkelijke thriller, want wat moeite kost, krijgt meer waardering. Plezier dat vanzelf gaat, geldt al snel als oppervlakkig."

"Wat mensen leuk vinden, is nochtans uiterst persoonlijk. Ook het lezen van een Russische klassieker kan plezier geven, maar dat label gebruiken we zelden. Het woord 'plezier' reserveren we eerder voor laaggewaardeerde vormen van vermaak."

Denk aan 'guilty pleasures' in muziek. "Die term verraadt veel: we nemen ironische afstand om te tonen dat we heus wel weten wat 'goede' smaak is. 'Ik zing graag mee met ABBA, maar natuurlijk weet ik dat het geen hoge kunst is', bijvoorbeeld. Die ironie beschermt ons tegen het oordeel van anderen."

Willen we plezier hoger op onze prioriteitenlijst zetten, dan vraagt dat bewustzijn:

• Ten eerste: bepaal wat je werkelijk belangrijk vindt. "Op je sterfbed kijk je niet terug op je productiviteit, maar op de momenten die je deelde met mensen die je liefhad. Welke plaats krijgt plezier in jouw leven?"

• Ten tweede: onderzoek wat jou plezier geeft. "Dat lijkt vanzelfsprekend, maar is het niet. Zeker op het vlak van seksualiteit is het niet altijd evident om te weten wat je prettig vindt - laat staan om het uit te spreken." Maar ook daarbuiten zijn veel mensen geneigd zich aan te passen. De vraag blijft: wat wil jij?

• Ten derde: durf los te laten. "Plezier vraagt overgave. Net als bij een orgasme lukt dat alleen als je de controle even opgeeft. Dans alsof niemand kijkt."

In een tijd waarin gemeenschappen onder druk staan door secularisering en individualisering, kan samen plezier maken verbindend werken. "Veel mensen voelen zich ontevreden of vervreemd van hun plek in de samenleving. Onderzoek toont aan dat in buurten waar cafés verdwijnen, bewoners eerder geneigd zijn extreemrechts te stemmen."

Wanneer sociale verbondenheid afneemt, groeit de onvrede. Samen plezier beleven kan daarom een krachtig medicijn zijn voor een samenleving in crisis, besluit Duits.