5 jaar na 'kraak van de eeuw': wat heeft Sky ECC veranderd?

9 maart 2021, 5 uur ’s ochtends. In de oortjes van 1.600 agenten klinkt het simultaan: go-go-go. Het is het startsein voor huiszoekingen verspreid over meer dan 200 adressen in België. Via een applicatie, speciaal ontwikkeld voor deze operatie, wordt in het hoofdkwartier bij de Brusselse federale gerechtelijke politie (FGP) voortdurend bijgehouden waar wordt binnengegaan, wie wordt aangetroffen en wanneer wordt buitengegaan.

De teller tikt voortdurend aan. In de vooravond worden de eerste resultaten meegedeeld op een persconferentie: 48 arrestaties, inbeslagname van 1,2 miljoen euro, 8 luxevoertuigen en grote hoeveelheden cocaïne. Newsalerts flikkeren op, de televisiezenders openen er hun journaal mee en het nieuws staat prominent op alle nieuwssites.  

"We beleven een mijlpaal in de geschiedenis van het recherchewerk", zegt Yve Driesen, baas van de Antwerpse FGP, op een druk bijgewoonde persconferentie. "Ik ben dan ook enorm fier op wat werd gerealiseerd en wil mijn medewerkers via dit forum zeer uitdrukkelijk bedanken. Zonder hun volharding en uitzonderlijke inspanningen was er geen dossier geweest. Hun inzet en inzicht kan niet voldoende worden bewierookt."

Het waren zijn mensen die al in november 2016 de kiemen hebben gelegd voor dit gigantische onderzoek dat maandenlang in het grootste geheim gevoerd werd.

Toen werd Younes El M., bijgenaamd 'El Magico', ontvoerd vlak bij het Antwerpse Sportpaleis, een ontvoering die zich situeert in het drugsmilieu. Speurders van de Antwerpse federale gerechtelijke politie stootten toen voor het eerst op een Sky ECC-telefoon, een telefoon waarmee gecommuniceerd kan worden zonder dat iemand kan meelezen of luisteren.

Althans, dat dacht men. 

In een jaar tijd werden meer dan 100 dergelijke versleutelde Sky ECC-toestellen gevonden, verspreid over een 40-tal dossiers van zware criminaliteit. En opvallend: eens de telefoons in beslag werden genomen, werden ze vanop afstand gewist.

De professionele frustratie werd een professionele uitdaging. "We hebben onze tanden erin gezet en niet meer losgelaten", zo zeggen de 2 Antwerpse speurders die aan de basis liggen van een onderzoek dat zijn gelijke niet kende.

Nog een jaar later, in mei 2018, werd de sectie 'georganiseerde criminaliteit' van het federaal parket erbij betrokken. Dat was nodig wegens de omvang van het onderzoek, maar ook door allerlei juridisch-technische vragen die naar boven kwamen.

In een traditioneel onderzoek vertrekken speurders van de feiten om dan op zoek te gaan naar bewijzen om uit te komen bij de daders. Bijvoorbeeld bij een moord zoeken ze het wapen om zo bij de moordenaars uit te komen. In dit onderzoek vertrokken speurders van een massa bewijs en moesten ze zo hun dossier opbouwen. Het was een fundamenteel andere manier van werken. 

Dat bewijs werd beetje bij beetje vergaard. Vrij snel was wel al duidelijk dat het type versleutelde telefoon wereldwijd gebruikt werd, maar toch opvallend veel in België en in het bijzonder in het Antwerpse havengebied. Het verband met de invoer van drugs ligt voor de hand.  

In 2019 startten België, Frankrijk en Nederland een gerechtelijk onderzoek naar een criminele organisatie. Later werden ook de Amerikanen betrokken.

De moeilijkheid was om zowel een technische als legale oplossing te vinden om het onderzoek tot een goed einde te brengen: hoe krijg je toegang tot de versleutelde berichten en hoe doe je dat binnen de grenzen van de wet, zodat de bewijzen standhouden in de rechtbank?

Men baseerde zich op de zogenaamde Boedapestconventie , een verdrag dat de internationale strijd tegen cybercriminaliteit regelt. In België werd onderzoeksrechter Philippe Van Linthout aangesteld. Hij is gespecialiseerd in cybercriminalliteit.

Een zogenoemd 'Joint Investigation Team' (JIT) nam SkyGlobal onder de loep. Dat is het bedrijf uit Canada dat Sky ECC aanbood. De onderzoekslat lag hoog. Men had de ambitie om liefst 170.000 gebruikers te observeren. 

Van juni 2019 tot maart 2021 onderschepte men communicatie die verliep via 2 servers die in Roubaix in Frankrijk stonden. Een Franse onderzoeksrechter vaardigde een tapmaatregel uit. Het duurde een jaar vooraleer men erin slaagde toegang te krijgen tot de communicatie.    

Sky Global beweert dat het zijn diensten zuiver uit privacyoverwegingen aanbiedt. "Wij geven privacy terug aan wie het toebehoort", klinkt het. En daarmee bedoelt men niet politie en justitie, zo veel is duidelijk.

In een statement zeggen ze het officieel: "Het bedrijf mag de volgende informatie niet aan wetshandhavers doorgeven: tekstberichten, foto’s en video’s, telefoonnummers, geboortedatum, metadata voor berichten, IP-adres en gebruikerslocatie."

Het bedrijf beloofde dat de communicatie via hun systeem 100 procent beveiligd was. Ze waren redelijk zelfzeker, want op een bepaald moment beloofden ze zelfs een beloning van 5 miljoen euro aan wie er toch in zou slagen het systeem te kraken.

Voor criminelen was dat natuurlijk een gedroomd gebruiksvoorwerp. Zij waanden zich volledig veilig en konden open en bloot communiceren. Dat gebeurde via tekst, beeld en audio, en dat enkel tussen Sky ECC-gebruikers onderling.  

België beschouwde Sky Global van in het begin als een dienstverlener aan een criminele organisatie. Het was op basis van die hypothese dat men het onderzoek startte. Dat onderzoek kreeg de naam Operatie Limit mee. Later zou er een tweede onderzoek volgen: Operatie Edge. 

De Belgische politiediensten kochten undercover ook zo’n toestel, want dat kon natuurlijk niet in een gewone telefoonwinkel.

Sky Global werkte met een 10-tal verdelers in Canada en Europa. En die verdelers hadden op hun beurt een systeem van zogenaamde resellers, opnieuw tientallen verkopers die verspreid waren in Frankrijk, België, Nederland en Duitsland. De toestellen werden verkocht onder de toog van obscure telefoonwinkeltjes of op de parking van een grootwarenhuis, cash te betalen of in cryptomunten.   

Eigenlijk zijn het geprepareerde toestellen van zowel Apple, Blackberry of Nokia waarop een eigen besturingssysteem is geïnstalleerd en waar ook een eigen SIM-kaart moet worden gebruikt. Daarvoor betaalde je zo’n 2.000 tot 4.500 euro per jaar.     

In een eerste fase kon men enkel het tijdstip van de communicatie registreren, plus de locatie. Men stelde vast dat overal ter wereld deze toestellen gebruikt werden, van Dubai over Antwerpen tot Columbia. In totaal telde men 70.000 abonnees en 171.000 toestellen.

Opmerkelijk: een kwart van de Sky ECC-gebruikers situeerde zich in Nederland en België. En wat België betreft, valt de as Antwerpen, Brussel, Charleroi op. Kijken we in detail naar Antwerpen, dan situeren de gebruikers zich in de haven, het Antwerpse Zuid en Borgerhout. 

Men stelde vast dat de communicatie verliep via een eigen Access Point Name, dus niet via telecomoperatoren als Proximus of Orange. Het IMEInummer was wel zichtbaar. IMEI is een uniek, 15-cijferig identificatienummer dat elk mobiel apparaat heeft.

Elk Sky ECC-toestel heeft ook een eigen PIN, een unieke, 6- tot 8-cijferige identificatiecode. Om de totale anonimiteit te waarborgen, moest een Sky ECC-gebruiker zich nergens met zijn naam registreren. Gebruikers werkten enkel met een nickname, een bijnaam.  

Het kwam er dus voor de politiediensten op aan de PIN’s te koppelen aan individuen. Dat was een titanenjob. Zeker ook omdat het werk deels gebeurde in volle coronacrisis. 

Hoewel het ook moet gezegd worden dat sommige criminelen het hen gemakkelijk maakten. Als je met hetzelfde toestel tegelijk zaken doet en familiefoto’s neemt, is het niet zo moeilijk om het verband te leggen. En ook in de keuze van de nickname (bv. Pablito, verwijzend naar Pablo Escobar) of het wachtwoord (bv. 1, 2, 3, 1, 2, 3) toonde men zich niet altijd van de creatiefste kant.  

In een eerste fase kreeg men via de tapmaatregel van de Franse onderzoeksrechter toegang tot de servers. Dat was al een prestatie, maar eigenlijk werd men niet direct veel wijzer. De info die men vond was louter binair: 0 en 1, niets inhoudelijks. Frustrerend. Het is alsof je de enveloppe in handen hebt, maar er niet in slaagt deze te openen en de brief te lezen. Ongeveer anderhalf jaar bleef men botsen op de nulletjes en de eentjes.  

Dat veranderde gaandeweg. Op een bepaald moment, in december 2020, kreeg men toegang tot de inhoudelijke berichten en nog eens 2 maanden later, in februari 2021, hadden de speurders eindelijk het hele systeem onder controle en kon men rechtstreeks volgen wat er gebeurde.  

"Ping, ping, ping…" De speurder van het eerste uur herinnert het zich nog goed. "Ping, ping, ping…" Onafgebroken stroomden de berichten binnen. "35 berichten per seconde. 3 miljoen berichten per dag!" De politie organiseerde zich zo goed ze kon om alles te monitoren. 7 dagen op 7 werd er gewerkt van ’s morgens 7 uur tot 23 uur ’s avonds in een speciaal opgerichte commandopost die parallel in Brussel en Antwerpen werkte.  

Het was een doorbraak, zeer zeker, maar tegelijk dreigde men slachtoffer te worden van het eigen succes. De hoeveelheid informatie leek immers onoverzichtelijk en onbeheersbaar te zijn. Men had toegang tot potentieel 1 miljard communicaties.

Een Franse magistraat maakte het probleem duidelijk door een eenvoudige rekensom. 'Stel', zo zei hij, "dat elke communicatie slechts één seconde duurt. Je zou 32 jaar nodig hebben om alles te bekijken."

Daar zaten erg triviale boodschappen tussen, maar ook ronduit schokkende. "Het was alsof we met de criminelen samen aan tafel zaten", herinnert Europol-topvrouw Catherine De Bolle zich. "We konden alles rechtstreeks meevolgen: transporten, uithalingen, ontvoeringen, onthoofdingen..." Het was niet altijd even prettig om naar te kijken. 

Via onder meer artificiële intelligentie heeft men getracht een selectie te maken. Prioriteiten werden bepaald. Dan nog werd er verder soms steekproefsgewijs gewerkt. Daarvoor deed men ook een beroep op privébedrijven. 3 weken lang werd over de schouder van criminelen meegelezen. Dat gaf een even hallucinant als inzichtelijk beeld van hoe het criminele bedrijf functioneert.   

Politie en justitie voelden zich voor nog een ander dilemma geplaatst. Wat doe je als je weet dat er iemand geliquideerd zal worden? Wat doe je als je live een foltering ziet? Je kunt ook niet blijven informatie verzamelen, op een bepaald moment moet je wel ingrijpen. En dat laatste moet al zeker als er levens in gevaar zijn.

De Belgische politie contacteerde soms de collega’s in het buitenland met een simpele boodschap: "Vraag ons niet vanwaar we de info hebben, maar ga onmiddellijk daarheen, want er dreigt iemand vermoord te worden." Volgens De Bolle zijn er liefst 114 moorden voorkomen door informatie tijdig te delen.

De kraak van Sky ECC was evident een supergeheime operatie. Speurders en magistraten konden al die tijd de informatie die ze kregen moeilijk daadwerkelijk gebruiken. Ze werden immers niet verondersteld te weten wat ze wisten. Die informatie toch al gebruiken, zou bij criminelen ongetwijfeld alarmsignalen doen afgaan en dat dreigde de operatie dan weer te hypothekeren. 

Stel dat de politie zou tussenbeide komen in een operatie die, via Sky ECC, door slechts 2 criminelen werd besproken. Door deductie zouden die criminelen dan niet anders dan tot de conclusie kunnen komen dat er 'ratten' in het spel zijn, dat er lekken in het communicatiesysteem zitten.

Men voelde op een bepaald moment aan, sterker, er waren ook concrete indicaties, dat het criminele milieu iets doorhad.

De druk om iets te doen, nam toe. Al werd het niet door iedereen zo aangevoeld. Binnen het Joint Investigation Team zat men niet altijd op dezelfde lijn. Zo waren er bv. tussen de 3 landen meningsverschillen over het moment dat men effectief zou tussenkomen. Uiteindelijk werd dat 9 maart 2021.

Het gevolg is bekend: tientallen arrestaties en dito processen. 

Ondertussen zijn er in België alleen al tientallen processen gevoerd op basis van het Sky ECC-dossier. Het zogezegde moederdossier, het dossier Limit, is door de onderzoeksrechter in het najaar van 2025 afgesloten en ligt bij het federaal parket te wachten op een eindvordering.

In dat moederdossier zit eigenlijk alle informatie (versta, alle communicatie), in alle andere dossiers zit enkel die informatie die relevant is voor dat dossier.

Doordat de bewijslast zo overweldigend is, alles werd open en bloot gezegd en getoond, rest de verdediging van verdachten niet veel anders dan de procedure in vraag te stellen, zo valt te horen bij politie en justitie. De verdedigingsstrategie komt er in essentie op neer dat men spreekt in termen van een 'phishingoperatie'. Daarmee bedoelt men dat politie en justitie een breed net uitwierpen in de hoop iets te vangen.

Maar het hof van cassatie, het hoogste rechtscollege in ons land, heeft dat argument al herhaaldelijk verworpen. Het is niet omdat in het dossier een massa informatie zit, dat het disproportioneel zou zijn, zo redeneert men.

In andere landen zijn er andere uitspraken. Zo was er begin dit jaar nog een opmerkelijke vrijspraak in een Spaans dossier. De Spaanse rechtbank oordeelde dat het bewijs zonder toegang tot de ruwe data niet voldoende werd geacht om het vermoeden van onschuld te weerleggen. Alle verdachten werden vrijgesproken. 

De kraak van Sky ECC is ontegensprekelijk een enorm succes te noemen voor politie en justitie. Maar tegelijk is er de vaststelling dat in realiteit de drugshandel welig verder blijft tieren, zowel aan vraag- als aan aanbodzijde. Er is zelfs geen impact op de prijs. In die zin heeft Sky ECC niet veel veranderd. Het is drugsbusiness as usual...

"We zijn er in geslaagd om een bres te slaan in de muren van de georganiseerde misdaad in het ganse land. Vanaf vandaag trekken we die bres, die donkere tunnel, binnen." Dat zei de Antwerpse procureur Franky De Keyzer 5 jaar geleden. Om in de beeldspraak te blijven, het einde van de tunnel is nog niet in zicht.

Een aantal kopstukken, in het jargon, high value targets, is gearresteerd en (na soms erg moeizame onderhandelingen) ook uitgeleverd aan ons land. Maar anderen namen inmiddels hun plaats in. Vooral de Albanese georganiseerde misdaad laat zich daarbij tegenwoordig gelden. 

Criminelen leerden op hun beurt uit de kraak van Sky ECC. Zij laten dergelijke communicatieplatformen links liggen en zijn terug overgeschakeld op legale kanalen als Snapchat, Telegram en TikTok.

Hoe de strijd tegen drugs moet worden gevoerd, daarover lopen de meningen uiteen. Bij politie en justitie is te horen dat het een strijd is die wellicht nooit gewonnen kan worden, maar tegelijk te belangrijk is om niet te blijven voeren. De strijd gaat dus voort.

En ook nog dit: de toenmalige federaal procureur Frédéric Van Leeuw vroeg naar de 5 miljoen euro die Sky Global beloofde aan zij die het Sky ECC-systeem konden kraken. Zonder succes: dat geld kreeg de Belgische justitie niet.