Na rel rond VS-ambassadeur Bill White: ook met deze bondgenoten stonden diplomatieke relaties ooit onder stoom

Diplomatieke hoogspanning deze week tussen België en de Verenigde Staten. De Amerikaanse ambassadeur in ons land, Bill White, eiste dat een gerechtelijk onderzoek naar mogelijk illegale Joodse besnijdenissen wordt stopgezet. Hij haalde ook uit naar federaal minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) en kondigde aan een klacht in te dienen tegen Conner Rousseau, nadat die Trump met Hitler had vergeleken.

"Dit is een flagrante schending van een ongeschreven gedragscode in het diplomatiek métier", zegt Johan Swinnen, voormalig woordvoerder op Buitenlandse Zaken en ambassadeur in onder meer de Democratische Republiek Congo (DRC), Rwanda en Nederland. De ophef is groot, juist omdat het om de VS gaat. "Dat is een bondgenoot, geen regime dat ons slecht gezind is", benadrukt expert internationale politiek Sven Biscop.

Wat het incident met White volgens waarnemers uitzonderlijk maakt, is het doelgerichte karakter ervan. "White fabriceert het incident gewoon. Dat is een unicum", aldus Biscop. Karel De Gucht, minister van Buitenlandse Zaken van 2004 tot 2009, treedt hem bij: "Eerder dan dat het een uitzonderlijk incident is, is het een uitzonderlijke diplomaat."

Het is weliswaar niet de eerste keer dat België botst met een bondgenoot. De experts blikken terug op 3 heikele momenten in de Belgische diplomatie van de 21e eeuw.

Nog geen halfjaar geleden stonden Belgische én internationale kranten vol van de Israëlische dirigent die niet in Gent mocht optreden. Het Festival van Vlaanderen annuleerde een concert van de Münchner Philharmoniker onder leiding van Lahav Shani, omdat laatstgenoemde het Israëlische optreden in Gaza niet uitdrukkelijk wilde veroordelen. De beslissing verdeelde niet alleen de Belgische politiek, maar zette ook internationaal kwaad bloed.

Vooral in Duitsland waren de reacties scherp. De Duitse ambassadeur in België noemde de beslissing "onbegrijpelijk" en schortte de samenwerking met het festival op. Zelfs de Duitse minister van Cultuur, Wolfram Weimer, mengde zich in het debat en sprak van "puur antisemitisme en een aanval op de fundamenten van onze cultuur".

"Hier ging het niet om een initiatief van de Belgische staat", contextualiseert Biscop het incident. "Er kwam geen regeringsstandpunt tegenover het andere te staan." De Belgische ambassadeur in Berlijn, Piet Heirbaut, werd dan ook niet op het matje geroepen.

Toch zakte premier Bart De Wever (N-VA) af naar een concert van Shani in Essen, Duitsland, om de dirigent zijn steun te betuigen en zijn afkeuring over de annulatie te tonen. "Er zal nooit plaats zijn voor racisme of antisemitisme in mijn land", schreef hij op X.

Die geste lokte gemengde reacties uit. Was dit een verstandige diplomatieke zet? "Reizen, praten, overleggen: daar is niets mis mee. Je moet je wel bedenken op welk moment je zoiets doet en met hoeveel publiciteit", zegt Swinnen. Volgens De Gucht was het duidelijk een politiek statement. "Ik had het anders aangepakt."

Het was overigens niet de eerste keer dat België en Duitsland botsten over Israël. Begin 2024 vroeg toenmalig minister van Ontwikkelingssamenwerking Caroline Gennez (Vooruit) zich af of Duitsland "echt 2 keer aan de verkeerde kant van de geschiedenis" wilde staan.

Ook toen greep de Duitse ambassadeur Martin Kotthaus in. Hij nam contact op met premier Alexander De Croo (Anders) en minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (MR) over wat hij "hoogst ongepaste uitspraken" noemde.

"Dat was een zware uitspraak van Gennez", zegt De Gucht. "Je roept meteen de connotatie met de Tweede Wereldoorlog op. Tegelijk bestaat er zoiets als vrije meningsuiting. Je moet aanvaarden dat er verschillende meningen zijn."

België onderhoudt met Spanje doorgaans stabiele betrekkingen, net als met Duitsland. Dat was enkele jaren geleden wel anders.

Na het verboden referendum in Catalonië in 2017 riep de regionale regering onder leiding van Carles Puigdemont de onafhankelijkheid uit. Madrid zette de Catalaanse leiders af en vaardigde een aanhoudingsbevel uit. Puigdemont en enkele ministers vluchtten naar België.

België leverde hem niet over, wat in Madrid op onbegrip stuitte. Ook de sympathieën van de N-VA voor de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging vielen slecht. De spanningen bereikten vooral een kookpunt tussen Vlaanderen en Spanje.

Jan Peumans (N-VA), toen voorzitter van het Vlaams Parlement, sprak herhaaldelijk zijn steun uit voor Puigdemont en noemde de repressie van Madrid tegenover de Catalaanse onafhankelijkheidsstrijders "een rechtsstaat onwaardig". Spanje riep daarover meermaals de Belgische ambassadeur in Madrid op het matje.

De zaak ontspoorde bij de opening van een fototentoonstelling over het Catalaanse referendum in het Vlaams Parlement, waar ook het drama van de volkerenmoord in Srebrenica (Bosnië) werd aangehaald. Madrid zag daarin een rechtstreekse vergelijking tussen het toenmalige regime in Bosnië en Spanjes optreden in Catalonië.

Spanje trok daarop de diplomatieke status in van André Hebbelinck, de speciale gezant van Vlaanderen in Madrid. Belgische deelstaten mogen immers eigen buitenlandse betrekkingen onderhouden. "Dat is de specificiteit van ons federaal land. De deelstaten die ook zo'n verregaande buitenlandse bevoegdheid hebben, kom je in de wereld nergens tegen", legt Biscop uit.

Toenmalig Vlaams minister-president Geert Bourgeois (N-VA) sprak van een "majeur incident" en zocht steun bij federaal minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR). Die hield zich op de achtergrond. "Dit gaat over een aangelegenheid tussen Vlaanderen en Spanje", zei hij destijds.

Met andere woorden: Vlaanderen moest de brand zelf proberen te blussen. Ook in de diplomatie is België dus complex, benadrukt Biscop: "Onze staatsstructuur vergt veel coördinatie."

Een grote sprong terug naar oktober 2004. Toen veroorzaakte de toenmalige Belgische minister van Buitenlandse Zaken, Karel De Gucht (Anders, toen VLD), een stevige diplomatieke rel met de Democratische Republiek Congo door zijn scherpe kritiek op de Congolese politieke klasse.

Tijdens een langverwacht bezoek uitte hij twijfels over de bekwaamheid van de toenmalige regering en het leiderschap van president Joseph Kabila. Later bracht hij in de Kamer ook het idee naar voren dat een gedeeltelijke internationale curatele het land van de corruptie zou kunnen redden.

De Congolese regering reageerde woedend en liet weten dat België "beter een diplomaat zou aanstellen" als buitenlandminister. De Congolese ambassadeur in Brussel werd teruggeroepen en premier Guy Verhofstadt moest persoonlijk tussenbeide komen.

"Van elk land waar je relaties mee hebt, moet je weten welke gevoelige kwesties er spelen. Zeker in een ex-kolonie als Congo moet je daar bedacht mee omgaan", aldus expert internationale politiek Biscop.

Ondanks alle heisa blijft De Gucht, 22 jaar later, achter zijn uitspraken staan. "Als je ziet wat er allemaal nog gebeurd is in Congo, denk ik dat mijn statement juist was", benadrukt De Gucht. "Er waren bovendien nog 2 ministers bij: Pieter De Crem en Charles Michel. Ze hadden de speech op voorhand gelezen; ze hadden er geen probleem mee. Er was dus rugdekking."

"Als minister van Buitenlandse Zaken moet je je ervan vergewissen dat je eigen regering het ermee eens is. En dat was het geval", klinkt het.

Topdiplomaat Swinnen, toen Belgisch ambassadeur in de DRC, belde met De Gucht over de kwestie. "Zijn inhoud was terecht, maar de vertolking ervan is natuurlijk ook belangrijk. Een onhandige vertolking mag je bedoelingen niet ondergraven", zegt Swinnen nu. "Het is belangrijk met welke lichaamstaal en op welke toon je zulke dingen zegt."

Tegelijk nuanceert hij: "Te veel inschikkelijkheid aan de dag leggen is ook niet goed. Dan kunnen we op een gegeven moment geen respect meer afdwingen."