Waarom je altijd de 'verkeerde' kassa lijkt te kiezen: "Ons brein kan niet goed om met het gevoel van spijt"

In de nieuwste aflevering van ‘Mens erger je niet’, de podcast van 'WinWin', ergert tv- en radiomaker Hakim Chatar zich aan de lange wachtrijen in de supermarkt.

"Ik kies elke keer opnieuw voor de verkeerde rij in de supermarkt, die met de langste wachtrij", zegt hij in de podcast van Xavier Taveirne en Chaima Saysay. "Nochtans, ik analyseer  goed op voorhand. Ik kies vaak voor de kortste rij of die met de minste producten op de band. Maar dan zie ik de rij naast mij - die veel langer was - plots heel snel vooruitgaan. Sneller dan de rij waar ik voor koos."

Hakim is zeker niet alleen met dit gevoel. Maar is deze frustratie wel altijd terecht?  Kiezen we inderdaad 'elke keer' weer voor die traagste rij aan de kassa? 

Griet Van Vaerenbergh is docente sociale psychologie aan Thomas More Antwerpen en woordvoerder van de vzw Positivologie, een vereniging voor professionele hulpverleners die positieve psychologie op de kaart willen zetten. Zij analyseerde het gevoel dat we ervaren aan de kassa in de supermarkt. 

Heeft Hakim gelijk als hij denkt dat hij elke keer opnieuw de 'verkeerde rij' kiest? "Het gevoel van Hakim is voor het grootste deel perceptie. Onderzoek toont aan dat we niet systematisch slechter kiezen. Gemiddeld sta je zelfs even vaak aan de snellere kassa als in de trage rij." 

"We hebben de neiging om vaak voor de kortste rij te kiezen, omdat dat logisch lijkt", zegt Van Vaerenbergh. "Een rij met minder mensen zal sneller gaan, denken we dan. Maar dat klopt niet altijd. Wat écht telt, is de tijd die iedereen nodig heeft om geholpen te worden. Niet zozeer het aantal mensen in de rij."

In 2017 werd hier al wiskundig onderzoek naar gedaan door Enrico Scalas, professor Statistiek en Kansrekening aan de universiteit van Sussex: "Hij bedacht een formule waarmee je de lengte van een wachtrij kon berekenen. De conclusie was duidelijk: wiskundig gezien heb je even vaak geluk als pech."

"Toeval en onvoorspelbaarheid spelen hier een grote rol. Sommige zaken kan je niet op voorhand weten: een betaling die niet lukt bij de klant vóór jou, een probleem met de barcode of een onduidelijkheid over de prijs van een product waardoor een collega moet bijspringen om die prijs te gaan nakijken in de winkel ... Conclusie: ons gevoel klopt niet met de statistieken."

Wiskundig gezien kan je dus even vaak geluk als pech hebben. En toch voelt het aan alsof je elke keer opnieuw 'verkeerd koos'. Volgens Van Vaerenbergh zijn er 3 emoties die dit gevoel versterken: spijt, jezelf vergelijken met anderen en onze neiging om negatieve ervaringen makkelijker te onthouden.

"We voelen als mens al gauw spijt. We noemen dat in de psychologie 'tegenfeitelijk denken': we denken vaak aan 'hoe het had kunnen zijn'. Ons brein maakt razendsnel een alternatief scenario: "Als ik die rij had gekozen, dan was ik nu al buiten."

"Dat denkbeeldige alternatief voelt vaak beter aan dan de realiteit en versterkt het gevoel van spijt", legt Van Vaerenberg verder uit. "Bovendien maken we onszelf verwijten. 'Ik had beter moeten weten', denken we dan. Maar daar zit geen logica in, want je kon de onvoorspelbaarheden onmogelijk op voorhand weten."

Ten tweede zijn we als mens ook heel erg geneigd om te vergelijken met anderen, voegt de docente nog toe. "Er bestaat zoiets als sociale vergelijking: ons brein vergelijkt voortdurend. Zodra we anderen zien bewegen terwijl wij stilstaan, ontstaat de frustratie."

Ten derde onthoudt ons brein makkelijker een negatieve ervaring dan een positieve. "We onthouden vooral de verliesmomenten: de keren dat we 'verkeerd' kozen, blijven makkelijker hangen dan de momenten dat we voor de snelle rij kozen. In de psychologie noemen we dit 'availability & negativity bias'. We onthouden frustrerende ervaringen sterker dan neutrale of positieve ervaringen. De keren dat we pech hadden blijven hangen, de keren dat het meeviel, vergeten we." 

Welke tips kunnen helpen om het wachten aangenamer te maken? En klopt het dat je best altijd voor de linkse rij kiest? "Dit is inderdaad aangetoond in studies over 'spatial bias en default movement patterns': deze studies over onze ruimtelijke voorkeuren en automatische bewegingspatronen zegt dat je best aansluit bij de meest linkse rij."

"Al blijkt in de praktijk dat dat effect klein is, omdat de meeste mensen rechtshandig zijn en automatisch naar rechts draaien. Dit wordt de 'right-sided bias' genoemd."

Je tijd in de wachtrij aangenamer maken: hoe doe je dat nu concreet? Van Vaerenbergh lijst een aantal tips op:

"Om te beginnen: aanvaard dat niet alles maakbaar is. Niet elke uitkomst is het gevolg van een foute keuze. Dit besef zal je frustratie en zelfverwijt verlagen. Cognitieve herwaardering kan ook helpen: dat doe je door je situatie te herinterpreteren. Denk: dit was geen slechte keuze, ik heb gewoon pech gehad. Ook dit besef zal je stress doen verminderen."

Van Vaerenbergh deelt nog tips: "Focus op wat wél beweegt. Dat doe je door je aandacht te verleggen. Bijvoorbeeld door naar muziek te luisteren, of concentreer je op je ademhaling of observeer wat er rond je gebeurt. Gegarandeerd zal het wachten korter aanvoelen. Het helpt ook om te beseffen dat je gevoel niet gelijk staat aan de werkelijkheid. Het is ons brein dat achteraf verhalen maakt, en die stroken niet altijd met de werkelijkheid."

"Nog 2 laatste tips: eenmaal je gekozen hebt, kijk niet meer om en stop met twijfelen. Twijfel maakt de wachttijd psychologisch alleen maar erger."

Daarnaast kan je ook maar beter afleiding zoeken. Niet-ingevulde tijd voelt langer aan dan ingevulde tijd, legt Van Vaerenbergh uit. "Als je niets doet, zal de wachttijd sowieso langer aanvoelen. Zorg dus voor afleiding: knoop bijvoorbeeld een gesprek aan met een andere klant in de wachtrij. Geloof me, het zal je wachttijd zonder twijfel korter doen aanvoelen."