Operazanger José van Dam (85) overleden, "de grootste ambassadeur van de lyrische kunst in België"

"Met onzegbare ontroering en diepe droefheid" kondigt de Muziekkapel Koningin Elisabeth het overlijden aan van José van Dam, "haar geliefde meester in residentie emeritus". De Belgische operazanger en bas-bariton overleed op dinsdag 17 februari. "Hij is vredig heengegaan, omringd door zijn naasten."

De Muziekkapel spreekt over "de grootste ambassadeur van de lyrische kunst" in ons land. "De wereld verliest een legende die met zijn genie de operageschiedenis van de 20e en 21e eeuw heeft getekend. De Muziekkapel verliest bovenal een mentor, vaderfiguur en een onuitputtelijke bron van artistieke integriteit."

José van Dam werd als Joseph Van Damme op 25 augustus 1940 geboren in de Brusselse gemeente Elsene. Hij studeerde aan het Brussels conservatorium. Op 20-jarige leeftijd begon hij met enkele kleine rollen aan wat een lange en unieke carrière zou worden.

Zijn eerste grote rol volgt in 1965, als Escamillo in de opera 'Carmen' van Bizet. Tot in '67 werkt hij in Genève om nadien voor 6 jaar naar de Deutsche Oper in Berlijn te trekken. Daar zingt hij onder meer in 'Le nozze di Figaro' of 'Don Giovanni' van Mozart. 

Tijdens die periode komt zijn internationale carrière in een stroomversnelling. Hij zingt onder meer op het festival Salzburger Festspiele. Nadien volgen er optredens bij de grootste gezelschappen, zoals het Londense Covent Garden, het Teatro alla Scala in Milaan, de Koninklijke Muntschouwburg in Brussel, het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs en de Metropolitan Opera in New York.

In eigen land was José van Dam lange tijd verbonden aan De Munt in Brussel, toen Gerard Mortier daar directeur was. Van Dam zong daar in meer dan 40 operaproducties en was vooral gerenommeerd voor zijn Mozart- en Wagnerrollen. 

"Met het overlijden van José van Dam verliest de wereld een van zijn mooiste en meest imposante stemmen," schrijft De Munt op sociale media. Van Dam liet een blijvende nadruk na op generaties toeschouwers, "met zijn unieke présence en artistieke meesterschap".   

Niet enkel op de scène, maar ook op het witte doek was José van Dam te zien: hij zong in de operafilm 'Don Giovanni' van regisseur Joseph Losey en in 'Le maître de musique' van Gérard Corbiau. En naast opera was hij ook een groot vertolker van liederen. 

In 1993 was Van Dam te horen tijdens de uitvaart van koning Boudewijn. Dat herhaalde hij in 2014 voor de begrafenis van koningin Fabiola. Ook het huwelijk van Filip en Mathilde luisterde hij op. Het koningshuis was altijd grote fan van de operazanger. In 1998 benoemde koning Albert II hem tot baron voor zijn grote carrière.

José van Dam was ook de bezieler van de Koningin Elisabethwedstrijd voor zang, vanaf 1988, waar hij in de jury zetelde.

In 2024 kreeg hij een Lifetime Achievement Award op de Internationale Opera Awards. 

Naast en na zijn podiumloopbaan werd José van Dam docent aan de Muziekkapel Koningin Elisabeth in Waterloo. "Als initiatiefnemer en 'meester in residentie' van de zangsectie deed hij meer dan lesgeven: hij gaf de fakkel door. Voor generaties jonge talenten was hij de gids die hen leerde dat techniek slechts een instrument is ten dienste van de tekst." Tot heel recent gaf José van Dam masterclasses aan jonge zangers.

"Veel van de zangers kwamen speciaal voor hem studeren aan de Muziekkapel, omdat hij zo'n grote zanger was, maar ook voor zijn pedagogische kwaliteiten. Hij gebruikte ook veel humor in zijn lessen", zegt Bart Vande Voorde van de Muziekkapel. "Het toeval wil dat de zangers hier aanwezig waren, toen het nieuws van zijn overlijden bekend raakte. Het verlies is hier heel voelbaar, maar de zangers zeiden meteen: José zou gewild hebben dat we muziek blijven maken."

Voor zijn carrière en zijn verdiensten bij de Muziekkapel gaf het Koninklijk Conservatorium Antwerpen hem de titel van Maestro Honoris Causa. "Zijn stem, subtiele humor en de serene blik waarmee hij de opkomende generatie gadesloeg, zullen wij intens missen. Maar in elke noot die in de Muziekkapel weerklinkt, zal de echo van zijn meesterschap voelbaar blijven. Bedankt, Maestro."