Da Vinci, Botticelli of Cranach: Bozar brengt grote kunstenaars samen voor expo over 'mooi' en 'lelijk' 

Een stralende vruchtbare vrouw van Botticelli, een groteske tekening van een oudje van Leonardo da Vinci, een schets van een oude vrouw door Michelangelo: Bozar in Brussel pakt uit met heel grote namen uit de kunst. ‘The beauty and the beast’ is een oeroud thema, van de klassieke oudheid tot de films van Jean Cocteau en Disney. Bozar verkent de thema’s schoonheid en lelijkheid met als titel ‘Bellezza e bruttezza ’. 

Niet alleen klinkt dat in het Italiaans veel mooier, er zijn ook veel werken uit Italië te zien. Uit de periode van de renaissance, eind 15e tot eind 16e eeuw. Ook de Lage Landen zijn sterk vertegenwoordigd.

Alles samen toont Bozar 95 schilderijen, tekeningen en beeldhouwwerken van een 60-tal bruikleengevers uit heel Europa en de Verenigde Staten. Zelfs de Vaticaanse musea hebben ‘De drie gratiën’ uitgeleend, uit de Romeinse tijd waar de renaissancekunstenaars zo gek op waren.

“Dit zijn werken die heel zelden reizen, omdat ze heel kwetsbaar zijn,” zegt Zoë Gray, een blije directeur tentoonstellingen van Bozar. “Het was een grote uitdaging om dit alles samen te brengen. Ook al omdat Bozar zelf geen vaste museumcollectie heeft: we hebben dus niets in ruil te geven. Dit alles is te danken aan de kwaliteit van de curator (de Italiaanse Chiara Rabbi Bernard, red.) en van het opzet van de tentoonstelling zelf.”

Een grote blikvanger in de expo is het ‘Allegorisch portret van een vrouw’, rond 1490 geschilderd door Sandro Botticelli. Tegen een helderblauwe hemel is een 'beeldschone' vrouw afgebeeld. In haar ingewikkelde vlechtenkapsel en op haar jurk en sjaal zijn parels gestikt. Met haar vingers duwt ze melk uit haar rechterborst, als een godin van de vruchtbaarheid, of een soort Madonna, maar dan zonder kindje in beeld. 

Zeer waarschijnlijk heeft Botticelli hier Simonetta Vespucci als model gebruikt, dezelfde vrouw die figureert op een van zijn allerberoemdste schilderijen, ‘De geboorte van Venus’. Simonetta stierf al op haar 23e. Het schilderij dat in Brussel te zien is, komt uit een privéverzameling.

Nog meer ‘ideale’ schoonheid is te vinden in de schilderijen van Titiaan. Zoals in zijn portret van Giulia Gonzaga, waarin hij duidelijk overdreef qua blanke huid en rode wangen. Waarop zij in een brief schreef dat hij haar veel mooier had afgebeeld dan ze echt was.  

Naast het ‘positief’ van al die schoonheid zou je de kunstwerken met ‘lelijke’ afbeeldingen kunnen beschouwen als het ‘negatief’. Maar zo eenvoudig is het niet, zegt Zoë Gray. “Het goddelijke ideaal en de groteske blik staan evenwaardig naast elkaar. Dit gaat niet over 2 vastgeroeste polen, dit gaat net over interactie en hoe het ene het andere versterkt.” 

De expo laat je als toeschouwer voortdurend heen en weer bewegen tussen het ‘ideale’, het ‘realistische’ en het ‘karikaturale’.  

Nogal wat kunstenaars hadden een fascinatie voor mensen met défauts. De Nederlandse schilder Willem Key schilderde een portret van Magret Halseboer, ook bekend als ‘De vrouw met de twee baarden’. In Bozar is ook een schets van een oude vrouw te zien, van de hand van niemand minder dan Michelangelo. Oude koppen met rimpels of rare neuzen: altijd interessant om te schilderen. 

Maar dit zegt ook veel over de verhouding tussen kunstenaar en model, zegt Zoë Gray: "Mensen met macht zijn nooit lelijk afgebeeld, mensen in de marge wel."

In de expo is ook een anoniem portret van Madeleine Gonzales te zien. Een meisje met een ziekte waardoor ze helemaal behaard was. Enerzijds werd haar hele familie als een inferieure diersoort behandeld, maar hier is ze wel te zien in een edele jurk. 

Van de vele karikaturen, groteske koppen, monsterlijke vervormingen spat het tekenplezier af. In een glazen kast zie je een tekening van Leonardo da Vinci, die een afschrikwekkende oude vrouw afbeeldt met een ingevallen gezicht. 

Da Vinci's spottende tekeningen kregen ook bij ons navolging. Ook Quinten Matsijs schilderde een oude vrouw als een rimpelig appeltje. Van zoon Jan Massys is een tafereel met oude geliefden te zien, met seksuele symbolen als een doedelzak en een kruik. En als boodschap: oude mensen horen niet meer aan seks te doen.

‘Mooi’ en ‘lelijk’ zijn ook vaak samen te zien in een en het zelfde beeld. Een nar die komt piepen in de hoek van een tafereel, als om de andere personages te relativeren. Of een sater die de Romeinse godin Pomona probeert te verleiden tussen de oogst van exotische vruchten.

De Duitse meester Lucas Cranach is vertegenwoordigd met 3 schilderijen van  ‘ongelijke koppels’. Oude man en jong meisje: hij tast naar haar lijf, zij resoluut in zijn geldbuidel. Het kan ook omgekeerd, met een oudere vrouw en een jongeling. Sugardaddy of cougar, oud en jong, 'mooi' en 'lelijk', hier met een moralistisch vingertje verenigd in één beeld. 

Stof genoeg om stil te staan bij wat nu eigenlijk 'mooi' en 'lelijk' werd en wordt geacht. Begin maart opent nog een extra tentoonstelling in Bozar, met de visie van hedendaagse fotografen en video-kunstenaars.