De ongelijkheid tussen landen en tussen bevolkingsgroepen binnen landen is een bepalende factor voor de gezondheidstoestand van de wereld. Dat stelt Björn Soenens in 'De blik van Björn'. Volgens een Oxfam-rapport uit juni 2025 is het vermogen van de rijkste 1 procent sinds 2015 gestegen met bijna 34.000 miljard dollar, een duizelingwekkend bedrag waarmee je 22 keer de armoede de wereld uit kan bannen. Ongelijkheid is niet per definitie slecht, maar wellicht is de te wijde kloof tussen arm en rijk de grondoorzaak van zoveel woede en onrust in dit tijdperk.
De kloof tussen de happy few en de rest: verpest ongelijkheid de wereld?
De blik van Björn
"De ergste vloek die de techniek over ons heeft gebracht, is dat zij het onmogelijk maakt de actualiteit ook maar één seconde te vergeten." Woorden van Stefan Zweig in het beroemde boek 'De wereld van gisteren'. Elke week richt Björn Soenens op zondag zijn blik op de wereld en wat daarin verschuift en wankelt. Intussen proberen we met z'n allen niet mentaal te bezwijken onder de kolkende nieuwsstroom.
Er is een moment, al reizend tussen de verlaten winkelstraten in de Amerikaanse Midwest en de glanzende wolkenkrabbers van Manhattan, waarop je begrijpt dat inkomensongelijkheid geen abstract cijfer is, geen simpele grafiek in een economisch rapport. Het is een knagend, sluimerend gevoel dat het systeem niet langer voor jou werkt - maar voor iemand anders. Iemand die je amper of nooit ziet, maar die wel altijd wint.
In Indianapolis vertelde een fabrieksarbeider van aircobedrijf Carrier me jaren geleden dat hij niet boos was omdat hij hard moest werken. Hij was kwaad omdat hard werken niets meer opleverde. Zijn vader had met 1 inkomen een huis gekocht, 3 kinderen grootgebracht en elk jaar 2 weken vakantie genomen. Hijzelf combineerde 2 banen en reed rond in een tweedehandswagen met een kapotte verwarming. "Het verschil", zei hij, "is dat mijn vader geloofde dat morgen beter zou zijn. Ik niet meer."
Ziedaar de kern van het probleem. Ongelijkheid wordt explosief wanneer ze de toekomst aantast. Wanneer de belofte van vooruitgang - de brandstof van elke democratie - stilvalt
Björn Soenens, geopolitiek analist VRT NWS
Alexandria Ocasio-Cortez, Congreslid voor New York, zei onlangs op de Conferentie van München: "Gewone mensen keren zich af van de democratie omdat rijke elites wellicht hebben gefaald om een antwoord te bieden op hun noden." Ongelijkheid is een kwestie die vaak onder de radar blijft en genegeerd wordt, en dus ook niet echt wordt aangepakt.
De voorbije decennia is de kloof tussen wie véél heeft en wie nauwelijks rondkomt steeds zichtbaarder geworden. Niet alleen in cijfers, maar in levensstijlen. Privéjets naast voedselbanken. Techmiljardairs die dromen van kolonies op Mars terwijl er in hun eigen land tentenkampen onder bruggen staan. Het contrast is bijna obsceen. Ongelijkheid voedt niet alleen woede. Ze voedt ook nihilisme.
Morele leegte
Want woede is nog een vorm van betrokkenheid. Wie boos is, gelooft ergens nog dat verandering mogelijk is. Nihilisme daarentegen is de overtuiging dat niets er nog toe doet. Dat stemmen geen verschil maakt. Dat instellingen corrupt zijn. Dat waarheid rekbaar is. Dat moraal een luxeproduct is geworden.
Wanneer mensen het gevoel krijgen dat het economische spel gemanipuleerd is, verliezen ze ook het vertrouwen in het politieke spel. Waarom zou je de regels respecteren als de regels jou niet beschermen?
Waarom zou je geloven in democratische procedures als de uitkomst altijd in het voordeel lijkt van dezelfde kleine groep? In die leegte groeit cynisme. En cynisme is vruchtbare grond voor extreme stemmen.
De populistische leider die belooft "het systeem op te blazen" spreekt niet alleen de armen aan. Hij spreekt ook de vernederden aan, de mensen die zich overbodig voelen in een economie die steeds minder menselijke arbeid nodig heeft. De kassierster die vervangen wordt door een zelfscankassa. De vrachtwagenchauffeur die hoort dat zelfrijdende trucks eraan komen. De journalist die moet opboksen tegen algoritmes en AI.
Technologische vooruitgang is op zichzelf niet de vijand. Maar wanneer de winsten ervan bijna uitsluitend naar aandeelhouders en topmanagers vloeien, terwijl gemeenschappen achterblijven met leegstaande winkels en dalende levensverwachtingen, dan wordt vooruitgang een bedreiging in plaats van een belofte.
De globalisering
Technologische veranderingen, de globalisering - met de overzeese verhuizing van goed betalende fabrieksbanen -, lagere belastingen voor de hoge inkomens en verzwakking van de vakbonden droeg in landen als de VS en het VK bij tot de stijgende ongelijkheid.
De allerrijksten - de bovenste 0,001 procent van de bevolking, en dat zijn minder dan 60.000 mensen in de wereld - bezitten 3 keer zoveel rijkdom als de armste 4 miljard mensen in de wereld. Daar gaat je hoofd van duizelen.
Sociale media versterken het gevoel van onbillijkheid. Nooit eerder konden mensen zo rechtstreeks binnenkijken in het leven van de superrijken. De Instagramvilla’s, de exclusieve feestjes, de onbereikbare luxe. Wat vroeger verborgen bleef achter discrete gevels, daar wordt nu eindeloos doorheen gescrold.
Het gevolg is niet alleen afgunst, maar vervreemding. Als succes onbereikbaar lijkt, verliest het ook zijn aantrekkingskracht
Björn Soenens, geopolitiek analist VRT NWS
In zo'n context wordt het makkelijker om het hele idee van maatschappelijke vooruitgang en dromen van beter te verwerpen. Om te zeggen: laat alles maar branden. Dat uit zich op verschillende manieren. In complottheorieën die een eenvoudige verklaring bieden voor complexe ongelijkheid. In geweld tegen symbolen van macht. In een groeiend wantrouwen tegenover wetenschap, media en rechtspraak. Als de economische elite de regels schrijft, zo redeneert men, waarom zouden andere elites dan betrouwbaarder zijn?
Toch is het te eenvoudig om inkomensongelijkheid als enige schuldige aan te wijzen. Zelfs met gelijke kansen is er een mate van ongelijkheid. Dat is niet per definitie oneerlijk. Het is zelfs onvermijdelijk. Maar soms is ongelijkheid zo extreem dat het tot een onrechtvaardige samenleving leidt.
Culturele veranderingen, migratie, globalisering: ze spelen allemaal ook een rol in het gevoel van ontworteling dat zoveel mensen ervaren. Stuitende ongelijkheid fungeert als een soort brandversneller. Ze vergroot spanningen en ze verdiept breuklijnen.
Optimisme zonder hoop
Een samenleving kan armoede verdragen zolang optimisme bestaat. Ze kan zelfs verschillen in rijkdom slikken zolang sociale mobiliteit mogelijk blijft. Wanneer de lift opwaarts niet meer werkt of stilvalt, wanneer kinderen statistisch veroordeeld zijn tot de inkomensklasse van hun ouders, dan verschuift frustratie naar fatalisme.
Fatalisme is gevaarlijker dan woede. Woede kan zich vertalen in protest, in engagement, of in politieke vernieuwing. Nihilisme daarentegen slaat blind om zich heen. Het ondermijnt de fundamenten van vertrouwen waarop democratie rust. De collectieve afspraak om samen in de toekomst te geloven, verdampt.
Misschien ligt daar ook de uitweg. Niet alleen in de herverdeling van inkomens of vermogens, of door hogere belastingen, maar in het herstellen van geloofwaardigheid en vertrouwen
Björn Soenens, geopolitiek analist VRT NWS
Wat is de kuur? Een echte omslag, weg van de woede, ligt mogelijk in het krachtiger zichtbaar maken dat loon naar werken echt kan. Dat arbeid meer moet lonen dan kapitaal. Dat regels gelden voor iedereen. Dat succes niet uitsluitend het resultaat is van afkomst of geërfde rijkdom.
De meeste mensen willen pogingen zien tot verbetering van hun lot, om opnieuw te kunnen zeggen: morgen kan beter zijn dan vandaag. Zo simpel is het in feite. En zolang die zin - "Morgen wordt het beter" - nog uitgesproken wordt (en geloofd) is nihilisme en maatschappelijke verrotting niet langer onvermijdelijk.
