"Het waren beesten, onmenselijke monsters": Arnaud De Decker reist voor VRT NWS naar Khartoem, 1 jaar na de bevrijding

Klokslag twaalf uur 's middags staat de zon op haar hoogste punt en brandt genadeloos op de centrale lanen van Khartoem. Op enkele checkpoints na, bemand door zwaarbewapende militairen, blijven de straten doodstil en leeg.

"Voor de oorlog, 3 jaar geleden, duurde het makkelijk een uur om een halve kilometer af te leggen. Zo druk en levendig was het hier", zegt Ammar Awad (50) gelaten.

Ammar is politiek analist en journalist, geboren en getogen in Omdurman, een van de 3 stadsdelen die samen Groot-Khartoem vormen, naast Khartoem-stad en Khartoem-Noord. Hij gidst ons door wat ooit een bruisende miljoenenstad was.

Niets van de binnenstad bleef gespaard. Op de stoepen staan uitgebrande autokarkassen. Regeringsgebouwen, het Republikeinse Paleis met zicht op de Blauwe Nijl, ambassades, luxehotels zoals het Hilton en de Centrale Moskee: elk gebouw draagt sporen van geweld en plundering.

"Er blijft niets meer over van de Soedanese hoofdstad, onze trots", fluistert Ammar.

De verwoesting getuigt van de ongekende intensiteit van de gevechten. Op 15 april 2023 barstte de hel los voor de 6 miljoen inwoners van Groot-Khartoem.

Ze werden meegesleurd in een gewelddadig machtsspel tussen 2 generaals: president Abdel Fattah al-Burhan en zijn voormalige bondgenoot Mohamed Hamdan Dagalo, beter bekend als 'Hemedti', de leider van de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF).

Wat volgde was een van de zwaarste stedelijke oorlogen in de recente geschiedenis van Soedan. De paramilitairen controleerden grote wapenarsenalen in en rond de hoofdstad en kregen aanvankelijk de overhand op het reguliere leger. Het luidde een bezetting in die 2 bloedige jaren zou duren.

De oorlog bleef niet beperkt tot Khartoem; het hele land zonk weg in geweld. Terwijl de RSF oprukte vanuit het westen met een spoor van vernieling in Darfoer en Kordofan, hield het regeringsleger stand in het oosten. Port Soedan, aan de Rode Zee, werd de nieuwe, tijdelijke hoofdstad.

2 jaar lang was Khartoem hermetisch afgesloten van de buitenwereld. Wie de kans zag, vluchtte. Zo ook Ammar, die met zijn gezin naar het noorden trok. "We waren machteloos", vertelt hij. "De stad zat op slot. Wie achterbleef, was overgeleverd aan de pure willekeur en brutaliteit van de RSF-rebellen."

In maart 2025, bijna exact 2 jaar na de eerste schoten, lanceerde het Soedanese leger een groot offensief om de stad te bevrijden. Sindsdien sijpelen de bewoners terug om hun leven tussen het puin weer op te bouwen. De regering is zopas teruggekeerd naar de hoofdstad en eerder deze maand landde de eerste lijnvlucht vanuit Port Soedan weer in Khartoem, een symbolische mijlpaal die moet tonen dat de wederopbouw echt is begonnen.

Een rapport van de London School of Hygiene and Tropical Medicine schat dat tijdens de eerste 14 maanden van de oorlog in de regio Khartoem alleen al meer dan 60.000 mensen stierven, door geweld, honger en ziekte.

Ammar is zich ervan bewust dat de bevrijding van de stad niet alle problemen oplost. Het regeringsleger van al-Burhan wordt door velen als autoritair en onbetrouwbaar gezien, en verkiezingen zijn al jaren uitgesteld. "We hebben dringend verkiezingen nodig", zegt hij bedachtzaam. "Maar eerst moet een einde komen aan de oorlog, en het leger moet de rebellen verdrijven. Pas daarna kunnen de burgers hun toekomst zelf bepalen."

In de schaduw van de brug die Khartoem-Noord met het stadscentrum verbindt, schuilen 4 vriendinnen voor de brandende zon. Het zijn klasgenoten, IT- en boekhouding-studenten aan de universiteit van Khartoem. Ondanks de enorme verwoesting zijn de campussen opnieuw open.

"Er blijft weinig over van onze universiteit", lacht Mawda (20) wrang. "Geen ramen, geen elektriciteit, geen stromend water. Alles is geplunderd en er zijn kogelgaten in de muren. Toch gaan we met plezier terug. Het is onze manier om de stad opnieuw tot leven te wekken."

Mawda en haar vriendinnen behoren tot degenen die de bezetting door de RSF hebben overleefd. Wanneer ze eraan terugdenken, slaat de sfeer om. "Het was de hel", zegt Iba (20) kort. Marwa knikt: "De RSF... hoe kan ik ze beschrijven? Ze zijn onmenselijk. Monsters." De 4 vallen stil. Elk van hen draagt verhalen mee over willekeurige ontvoeringen, plunderingen en verkrachtingen door de militieleden. "Het waren beesten."

"We raakten gewend aan de bombardementen en bleven zo veel mogelijk binnen. Het enige wat ons overeind hield, was geduld, bidden dat de rebellen ons met rust lieten en hopen op de bevrijding door het leger." Hun boodschap aan het Westen is onverbiddelijk: "Stop met handel drijven met de Verenigde Arabische Emiraten."

Het is een thema dat in elk gesprek terugkeert. De troepen van RSF-leider Hemedti worden sinds het begin van de oorlog gesteund en bevoorraad door de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Zij leveren op grote schaal wapens, geld en logistieke steun.

Hoewel de VAE de beschuldigingen ontkennen, wijzen VN-rapporten en onafhankelijk onderzoek op hun betrokkenheid. Het Soedanese regeringsleger (SAF) meldt geregeld dat ze munitie en voertuigen van de Emiraten aantreffen in RSF-handen. Recent zouden die leveringen zelfs zijn opgevoerd.

Een deel van dat materieel blijkt oorspronkelijk uit Europa te komen: oefendoelwitten uit het Verenigd Koninkrijk, militaire voertuigen voorzien van Franse wapens en Bulgaarse mortiergranaten. Dat deze wapens via de VAE bij de RSF belanden, is volgens Amnesty International een flagrante schending van het VN-wapenembargo op de regio Darfoer.

In de buitenwijken van de hoofdstad, traditioneel meer volkse buurten, beginnen teruggekeerde inwoners zich intussen te organiseren. Onder de namiddagzon komt het leven op de markten voorzichtig terug. Niet in de vernielde winkels, maar op straat, waar geïmproviseerde kraampjes het straatbeeld bepalen.

Aan tankstations staan rijen tuktuks aan te schuiven voor enkele liters benzine. Voor de oorlog produceerde Soedan veel basisgoederen zelf. Vandaag wordt bijna alles ingevoerd.

"Alles is 3 keer zo duur geworden", zegt een verkoper die net zijn kruidenierszaak heropende. "Er is weinig aanbod. En wat er is, is duur. Heel duur."

In het zuiden van de stad, in de wijk Kalakla, ontmoeten we journalist Aiman Singrab (48). Of hij echt 48 is, weet hij niet meer zeker. "Sinds de oorlog ben ik gestopt met het tellen van mijn jaren", lacht hij, een lach die klinkt als een diepe zucht.

"We waren met acht: mijn moeder, mijn broer en zijn vijf kinderen. Ik ben hier de hele tijd gebleven."

In het begin bood een nabijgelegen politiecomplex nog enige bescherming. Toen de RSF de bases en de fabriek overnam, veranderde Kalakla in een voorportaal van de hel.

"Eerst kwamen ze voor de auto's", herinnert Aiman zich. "Heel gestructureerd, in pelotons klopten ze aan bij de bewoners. Elke Toyota Hilux en andere pick-uptruck werd opgeëist. Daarna kwamen de huizen zelf aan de beurt, rebellen trokken in verlaten woningen en namen alles mee, juwelen, meubels, frigo's en zelfs de tuktuks. Er was geen benzine meer, dus kleinere voertuigen werden gebruikt om hun buit te verplaatsen."

De ergste gruwel kwam in het laatste jaar van de bezetting, toen het regeringsleger de druk op de rebellen opvoerde. De RSF-strijders keerden zich met nog meer wreedheid tegen de burgers.

"Ze zochten alleen nog goud en geld. Wie niets had, werd doodgeschoten. Honderd meter van mijn huis werd een heel gezin uitgemoord. We hebben de vijf familieleden samen in één gat moeten begraven. Dat was de ergste dag van mijn leven."

Elke tocht naar de markt was Russische roulette. "Wanneer iemand terugkwam van de markt, vierden we niet alleen omdat er eten was, maar omdat die persoon nog leefde."

De bevrijding kwam eind maart 2025. Via peperduur Starlink-internet, een businessmodel dat de RSF-rebellen op poten hadden gezet, sijpelden geruchten binnen over de opmars van het leger.

"Op 26 maart kwam het leger eindelijk Kalakla binnen. Dat is de gelukkigste dag van mijn leven."

De onverbiddelijke middagzon heeft inmiddels plaatsgemaakt voor een zachte, goudgele gloed. Terwijl de avondzon over de Nijl zakt, kleurt een uitgestrekte zandvlakte van Khartoem-Noord dieprood.

Hier vindt een ceremonie plaats die toont dat de rust bedrieglijk is. Onder luid gejuich paradeert een vrijwilligerskorps in uniform. Honderd – veelal jonge – rekruten marcheren in rijen, onder luid gejuich van families en vrienden.

"Dit is onze ziel, onze trots", roept een omstander boven het kabaal uit. Mannen tonen hun kracht, terwijl groepen vrouwen klaarstaan voor logistieke ondersteuning; zij zullen straks veldkeukens en medische posten moeten runnen.

Allen hebben ze net een training van 45 dagen achter de rug. Voor hen is de bevrijding van Khartoem slechts een eerste etappe. Een bloedig front wacht westwaarts in Kordofan, de regio die nu het nieuwe epicentrum van de oorlog vormt.

Generaal Abdellah Moustafa, hoofd van het vrijwilligerskorps, kijkt toe hoe zijn rekruten zich klaarmaken. Zijn antwoorden zijn kort. "We hebben een reserve van 50.000 gemotiveerde Soedanezen klaarstaan", zegt hij. "Ons doel is de volledige herovering van het westen, tot in Darfoer."

Het is een wrang contrast. Terwijl inwoners zoals Ammar en Aiman dromen van een Khartoem dat "mooier wordt dan ooit tevoren", blijft de stad in de avondschemering een militair kamp.

De bezetting van 2 jaar mag voorbij zijn, maar de littekens van de hel die Aiman beschreef, zijn nog vers. Wanneer de laatste zonnestralen achter de skeletten van de luxehotels verdwijnen, blijft de stad achter in een ongemakkelijke stilte. Dan verandert Khartoem in een spookstad.