Sociale media staan vol filmpjes die beweren dat ons brein een 'voorspellingsmachine' is. Maar wat betekent dat? Volgens Durk Talsma, hoofddocent Cognitieve psyschologie aan de UGent, zijn onze hersenen voortdurend bezig verwachtingen te creeëren op basis van vroegere ervaringen. "Ons brein ontdekt regelmatigheden en gebruikt die om te voorspellen wat er zal gebeuren."
Hoe ons brein de wereld voorspelt: "We vullen meer in dan we zien"
Ons brein bouwt een soort intern model van de wereld. Dat model voorspelt hoe onze omgeving eruitziet, en onze zintuigen corrigeren waar nodig. "Het begint in ons brein en dan gebruiken we onze zintuigen om het af te toetsen", legt Talsma uit in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1. Zelfs tijdens onze slaap blijft dat proces doorlopen, soms zichtbaar in dromen.
Die voorspellingen zijn geen bewuste keuzes, maar automatische mechanismen die ons helpen snel te reageren. Het brein probeert voortdurend de kloof te dichten tussen wat het verwacht en wat onze zintuigen binnenbrengen. Waar die twee niet overeenkomen, wordt het model bijgesteld.
We zien minder dan we denken
Eén van de duidelijkste voorbeelden is de blinde vlek in ons zicht. Op 1 plek op het netvlies nemen we helemaal niets waar, maar toch ervaren we een volledig beeld. "Alles wat we niet waarnemen op dat moment, wordt eigenlijk gewoon ingevuld door de verwachting die ons brein genereert."
Dat verklaart ook waarom we onszelf soms overschatten. Wie in het verkeer even naar zijn gsm kijkt, denkt de omgeving nog steeds te 'zien'. In werkelijkheid vult het brein de ontbrekende informatie in, tot het misloopt. "We denken dat er niets aan de hand is, totdat we plots tegen iemand aanrijden."
Terwijl iemand een vraag stelt, is ons brein eigenlijk al bezig om die informatie te verwerken en daarop te anticiperen
Durk Talsma, professor
Vloeiende gesprekken
Niet alleen onze zintuigen, ook onze interacties worden gestuurd door verwachtingen. Tijdens een gesprek anticipeer je al op wat de ander gaat zeggen. "Terwijl de vraag gesteld wordt, ben je eigenlijk al bezig om die informatie te verwerken en daarop te anticiperen," zegt Talsma. Dat maakt gesprekken vloeiender, maar toont ook hoe actief het brein hypotheses opstelt en bijstuurt.
Het brein genereert verschillende mogelijke interpretaties en toetst die aan elk nieuw woord dat binnenkomt. Hoe meer informatie, hoe waarschijnlijker één hypothese wordt en hoe sneller we dus kunnen reageren.
Kunnen we onze voorspellingen sturen?
Het idee van een voorspellend brein opent volgens Talsma mogelijkheden voor therapie, al blijft hij voorzichtig. Negatieve ervaringen kunnen leiden tot negatieve verwachtingen en dus tot angstige interpretaties. Door mensen bloot te stellen aan positieve ervaringen kunnen die verwachtingen mogelijk worden bijgesteld. "Maar we staan nog maar aan het begin van die ontdekkingsreis."
Hoewel er al meer dan een eeuw over gespeculeerd wordt, kreeg het voorspellende brein pas rond de eeuwwisseling een vaste plek in de wetenschappelijke literatuur. De laatste tien jaar groeit de aandacht snel, maar buiten de academische wereld is het concept nog weinig bekend.
Toch beïnvloedt het ons voortdurend. "Ons brein zoekt bewijs van wat we denken te weten." zegt Talsma.
Beluister - Durk Talsma in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1
