De belangrijkste verwezenlijking van 20 jaar Nationaal Park Hoge Kempen is dat het er effectief gekomen is. Zo klinkt het eensgezind bij de initiatiefnemers. Het is het eerste nationaal park in Vlaanderen, in 2023 zijn er nog 3 bij gekomen. Sinds het ontstaan van het Nationaal Park Hoge Kempen is zowel het aantal wandelaars als het aantal overnachtingen verviervoudigd.
Hoe Vlaanderen met de Hoge Kempen 20 jaar geleden zijn eerste Nationale Park kreeg: "Werkelijkheid is beter dan de droom"
Samenvatting:
Het Nationaal Park Hoge Kempen viert zijn 20e verjaardag. Het park in Limburg werd opgericht op 23 maart 2006 en was het eerste nationaal park van Vlaanderen.
Intussen is het uitgegroeid tot 12.742 hectare, verspreid over 10 gemeenten.
In 20 jaar tijd is het park ook sterk gegroeid in populariteit: het aantal wandelaars verviervoudigde tot bijna 600.000 per jaar en het aantal toeristische overnachtingen in de regio steeg van 774.300 naar meer dan 3,2 miljoen.
Op de 20e verjaardag ligt de focus op kwaliteit in plaats van verdere uitbreiding.
Op 23 maart 2006 opent toenmalig Europees commissaris voor Leefmilieu Stavros Dimas het eerste Nationaal Park van Vlaanderen: het Nationaal Park Hoge Kempen (NPHK). Maar daar zijn jaren van voorbereidend werk aan vooraf gegaan.
De eerste aanduiding over de natuurwaarde van het gebied Hoge Kempen dateert zelfs al van 1912. Professor Massart pleit in zijn referentiewerk 'Pour la protection de la Nature en Belgique' al voor de realisatie van een groot natuurpark op die plek. Ook in de jaren 60 en 70 is er sprake van de oprichting van natuurparken, waarbij ook 'Park van de Hoge Kempen' genoemd wordt.
Maar pas in de jaren 90, met de komst van het Regionaal Landschap Kempen en Maasland, krijgt de oprichting van het eerste Nationaal Park van België echt vorm.
Wat is een nationaal park?
Het is de International Union for Conservation of Nature (IUCN) die in 1969 beschermde natuurgebieden heeft gedefinieerd. Daarvoor bleek namelijk dat de verschillende landen, na de eerste nationale parken als Yellowstone en Yosemite in de VS, elk op hun manier een invulling gaven aan een nationaal park.
IUCN bepaalt een nationaal park als volgt: "Een groot natuurlijk of grotendeels natuurlijk gebied, dat gereserveerd is voor het beschermen van grootschalige ecologische processen, met inbegrip van alle soorten en ecosystemen die kenmerkend zijn voor het gebied."
"Het gebied geeft kansen aan spirituele, wetenschappelijke, educatieve en recreatieve ontwikkelingen, in zoverre die in overeenstemming te brengen zijn met de ecologische en culturele waarden van het gebied."
4 mannen met een plan
Binnen Regionaal Landschap Kempen en Maasland hebben 4 mannen in de jaren 90 een groots plan: in de regio Hoge Kempen het eerste Nationaal Park van België uitbouwen. Het gaat om Ignace Schops, Johan Van Den Bosch, Lambert Schoenmakers en Marc Decoster.
"Er waren in de jaren 80 en 90 ideeën voor grote ruimteverslindende projecten in Limburg, waar we als leden van Natuurpunt en Regionaal Landschap Hoge Kempen tegen waren", zo begint Johan Van Den Bosch, projectleider van het NPHK.
"En toen werd ons vanuit de politiek de vraag gesteld: hebben jullie ook een positief project? Daarover zijn we dan gaan dromen en nadenken, en zo is het idee voor het Nationaal Park Hoge Kempen gekomen."
We wilden internationaal niet afgaan als een gieter, dus heel gerust waren we er niet in. Want zoals de natuur toen was, had je geen nationaal park.
Johan Van Den Bosch, projectleider Nationaal Park Hoge Kempen
"Het kunnen beantwoorden aan de hoge internationale standaard was onze grootste zorg", gaat Van Den Bosch verder. "We wilden internationaal niet afgaan als een gieter, dus heel gerust waren we er niet in. Want zoals de natuur toen was, was er geen sprake van een nationaal park. Daarvoor was het gebied te verstoord, te versnipperd en te weinig kwaliteitsvol."
In 1998 vragen de 4 aan het Limburgs provinciebestuur en de Vlaamse overheid om het initiatief te mogen nemen een nationaal park in te richten. Twee jaar later mogen ze het masterplan daarvoor opmaken.
Geboorte van Nationaal Park Hoge Kempen
"Het waren vooral de gemeentebesturen die geloofden in het plan", blikt Van Den Bosch terug. Dat waren As, Dilsen-Stokkem, Genk, Maasmechelen, Lanaken en Zutendaal. In 2006 vindt de Vlaamse overheid dat er aan voldoende voorwaarden voldaan is om van een nationaal park te spreken, vooral omdat er de eerste verbindingen gemaakt zijn tussen de natuurgebieden.
"Zo zijn er enkele wegen afgesloten voor autoverkeer en is het ecoduct van de Kikbeek over de E314 gebouwd", maakt Johan Van Den Bosch duidelijk.
Op 23 maart 2006 wordt het Nationaal Park Hoge Kempen dan officieel boven de doopvont gehouden: een natuurgebied van bijna 6.000 hectare groot in het oosten van Limburg.
Ambitie op 10e verjaardag: dubbel zo groot worden
Het NPHK wordt de eerste 10 jaren uitgebouwd vanuit 6 toegangspoorten, dat zijn dus de bezoekerscentra. "De mosterd hebben we een beetje gehaald bij de Transferia in Nationaal Park de Hoge Veluwe", legt Van Den Bosch uit. "Maar daar is dat niet veel meer dan een parking. Dus we hebben daar een eigen invulling aan gegeven, waarbij het uitgangspunt was dat er iets te beleven moest zijn."
De toegangspoorten die gekozen zijn, waren er dus al. Zo was de Lieteberg in Zutendaal een bijen- en vlindercentrum, in Kattevennen in Genk had je een planetarium, in Pietersheim in Lanaken een kinderboerderij en de middeleeuwse burcht en in Station As oude treinstellen. Maasmechelen is de enige gemeente met 2 toegangspoorten: de Mechelse Heide en hoofdtoegangspoort Terhills, aan het mijnterrein van Eisden.
"We hebben ons model zo ontwikkeld dat de bezoekers buiten het park blijven en in het nationaal park de natuur de natuur mag zijn.
Johan Van Den Bosch, projectleider Nationaal Park Hoge Kempen
Op de 10e verjaardag van NPHK, in 2016, klinkt de ambitie om het nationaal park dubbel zo groot te maken. In januari 2020 is dat ook effectief een feit en worden de gebieden Duinengordel in Oudsbergen, Bergerven in Maaseik en Bree, Klaverberg in Genk en As en het Munsterbos in Bilzen-Hoeselt toegevoegd. Vanaf dan is het NPHK 12.742 hectare groot.
Door die uitbreiding komen er ook 3 toegangspoorten bij: 't Eilandje in Neeroeteren, de commanderij van Gruitrode en Thorpark in Waterschei. Die laatste is intussen al klaar, de 2 andere worden momenteel uitgebouwd. Het Edelhof in Munsterbilzen is geen echte poort, maar wel een instapplaats.
Momenteel wordt ook een echt bezoekerscentrum gebouwd in een schachtbok van de mijn van Eisden, op de Terhillssite. Dat is de hoofdpoort.
Bijzonder voor het Nationaal Park Hoge Kempen is ook dat al die toegangspoorten net buiten de grenzen van het park liggen. Een bewuste keuze, vertelt directeur van Regionaal Landschap Kempen en Maasland Ignace Schops.
"We hebben ons model zo ontwikkeld dat de bezoekersinfrastructuur buiten het park ligt en in het nationaal park de natuur de natuur mag zijn. Dat verlicht de druk op de natuur, maar biedt ook een voordeel aan de lokale handel en horeca die zo dicht bij de onthaalcentra liggen."
Nationaal Park Hoge Kempen in cijfers
Oppervlakte: 12.742 ha, 73 procent daarvan is bos, 10 procent heide.
Verspreid over 10 gemeenten: As, Bilzen-Hoeselt, Bree, Dilsen-Stokkem, Genk, Lanaken, Maaseik, Maasmechelen, Oudsbergen en Zutendaal.
9 toegangspoorten: A-Station in As, Kattevennen en Thorpark in Genk, Pietersheim in Lanaken, 't Eilandje Neeroeteren in Maaseik, Mechelse Heide en Terhills in Maasmechelen, Commanderij Gruitrode in Oudsbergen en Lieteberg in Zutendaal.
Biodiversiteit: 9.045 planten-en dierensoorten aangetroffen in de periode 2000-2020. Dat betekent dat van de 40.000 tot 50.000 soorten in Vlaanderen 20 procent in NPHK voorkomt.
Van de rode lijst soorten in Vlaanderen, dus planten of dieren die bescherming verdienen, komt 68 procent voor in NPHK. Voor 50 soorten is het NPHK een bolwerk: het gaat dan bijvoorbeeld om dieren als de gladde slang en de zadelsprinkaan en planten als rode dopheide en kleine wolfsklauw.
Aantal wandelaars: 600.878 in 2025. Dat zijn er 3,7 keer meer dan in 2007, toen waren het er 158.251.
Aantal fietsers: moeilijker in te schatten omdat fietsers in een groter gebied geteld worden, maar een ruwe schatting houdt het op jaarlijks 1 miljoen fietsers.
Overnachtingen: 3,21 miljoen toeristische overnachtingen in de 10 gemeenten van NPHK in 2024. Dat zijn er ruim 4 keer meer dan dan de 774.300 in 2007. Daarmee is het overnachtingsaantal in de 10 gemeenten van NPHK eens zo sterk gestegen als de totale stijging in Limburg. In heel Limburg is het aantal overnachtingen van 3,84 miljoen in 2007 naar 8,89 miljoen in 2024 gegaan.
Van spinnendoders tot raven
Nationaal Park Hoge Kempen is de thuis voor heel wat bijzondere planten en dieren. Dat getuigt ook Maasmechels natuurdocumentairemaker Frank Ressler.
"Vorig jaar zat hier een zwarte ooievaar, er zitten kruisbekken, en raven zijn bijvoorbeeld ook teruggekomen. Bijzondere insecten en vlinders vertoeven hier ook, zoals het heideblauwtje. En je vindt ook veel planten die afhankelijk zijn van het bronwater, beenbreek bijvoorbeeld dat hele gebieden in de lente geel kleurt."
Voor de opnames van de natuurdocumentaire 'Onze natuur' is Frank Resser in de Hoge Kempen letterlijk het zand ingedoken. "Dat zand is een soort couveuse waar moederbijen en moederwespen hun eitjes in afzetten", legt hij uit. "We hebben toen de zilveren heidezandbij gevolgd. We hebben ook spinnendoders en rupsendoders gefilmd, dat zijn roofwespen die parasiteren op spinnen of rupsen."
Het is een fascinerende plek, een parel in Vlaanderen
Frank Ressler, natuurdocumentairemaker
Ressler vindt het een fascinerend gebied. "Het is echt een parel in Vlaanderen", zegt hij. "Alle deelgebieden hebben een intrinsieke waarde, maar dat ze nu aan mekaar hangen, maakt het fenomenaal. Gelukkig dat het gebeurd is."
Ook Ignace Schops vindt het de belangrijkste verwezenlijking dat het park er is. "Soms zeg ik dat de werkelijkheid beter is dan de droom. We hadden 20 jaar geleden nooit gedacht dat dit het resultaat zou zijn. We wilden natuur sexy maken, we hebben over die 20 jaar meer dan 200 miljoen geïnvesteerd voor natuur en onthaalinfrastructuur, en nu zien we dat die natuur huis is voor meer dan 9.000 soorten."
Nationaal Park Hoge Kempen in 10 beelden
De Mechelse Heide is zeker in augustus, als de heide bloeit, een trekpleister
De toegangspoort Kattevennen in Genk focust met zijn planetarium op het heelal.
Pietersheim in Lanaken herbergt enerzijds een kinderboerderij en anderzijds een middeleeuwse waterburcht.
In de Lieteberg in Zutendaal staat biodiversiteit centraal, en is er ook het bekende blotevoetenpad
A-station in As is recent vernieuwd, met een bezoekersonthaal, oude treinstellen en een mini-trein
Thorpark in Genk is de eerste van de 3 nieuwe toegangspoorten die klaar is, een plek waar het mijnpatrimonium heel zichtbaar is, onder meer met de mijnterrils.
Op de Oudsberg, de hoogste landduin in Vlaanderen in de Duinengordel, staan enkele bijzondere wintereiken.
De watertoegangspoort 't Eilandje in Neeroeteren wordt de komende jaren aangelegd.
NPHK telt prachtige uitzichten, dit op de terril in Eisden-Lanklaar, is wellicht één van de bekendste
Binnenkort te bewonderen: lentegroen aan de Aspermansvijver in Lanaken
Nadruk op kwaliteit
Op de 20e verjaardag ligt de nadruk niet meer zozeer op uitbreiding. "De buitengrenzen van de Hoge Kempen zijn bereikt", stelt Johan Van Den Bosch. "Binnen die grenzen wordt wel bijvoorbeeld nog gewerkt aan de versterking van de Bosbeekvallei, als verbinding tussen de Duinengordel en de rest van NPHK."
"Kwaliteit is momenteel prioritair", gaat Van Den Bosch verder. "Mensen willen kwaliteitsvolle natuur, goede onthaalcentra en mooie fiets-en wandelpaden. Als we erin slagen dat te behouden en verbeteren, kan het succes alleen maar toenemen."
Op wandelgebied is er zo al enkele jaren de National Park Trail, die een Europees kwaliteitslabel kreeg. Het gaat hier om een 4-of 5-daagse wandeltocht van 105 kilometer doorheen het hele NPHK. En sinds kort is er ook een top 10 van dagwandelingen die het Europese kwaliteitslabel 'Leading Quality Trails-best of Europe' hebben gekregen. Dat zijn wandelingen tussen 9 en 19 kilometer, verspreid over het hele NPHK.
Inspiratiebron
Intussen hoopt NPHK een inspiratiebron te kunnen zijn voor de 3 andere Vlaamse Nationale Parken. In oktober 2023 erkende de Vlaamse regering namelijk, naast Nationaal Park Hoge Kempen, nog 3 andere Nationale Parken:
Scheldevallei, ruim 8.000 hectare, gebied tussen Gent en Antwerpen met veel slikken, schorren en moerassen. Uniek in Europa is de dynamische getijdennatuur.
Brabantse Wouden, 10.100 ha groot, met onder meer het Zoniënwoud, het Meerdaalwoud, de Dijlevallei en het Hallerbos.
Nationaal Park Bosland, ruim 5.000 hectare, in Noord-Limburg: thuisbasis van veel diersoorten, met veel bossen. De enige wolvenroedel van Vlaanderen leeft hier.
"We hopen dat we door de expertise die wij ter beschikking stellen, een stuk versnelling bij hen krijgen", besluit Johan Van Den Bosch. "Ze hoeven niet de fouten te maken die wij gemaakt hebben. Dus ik denk dat we wel dienstig kunnen zijn aan die nieuwe initiatieven."
Regionaal nieuws uit Limburg
Gepubliceerd:
