Wat krijg je wanneer Einstein en Ensor samen op het strand belanden?

Beeldend kunstenares Edith Dekyndt (1965, Ieper) behoort tot de meest toonaangevende kunstenaars van haar generatie. Haar parcours speelt zich vooral op het internationale toneel af, met presentaties op de Biënnale in Venetië tot de Bourse de Commerce in Parijs.

Daarom ben ik wat blij dat we haar recent werk vandaag kunnen bekijken in het Museum Dhondt-Dhaenens in Deurle. Nu al is dit een van de tentoonstellingen van het jonge jaar! De James uit de titel is niemand minder dan James Ensor, maar niet ver van het strand zat ook Albert Einstein. 

3 redenen om deze bijzondere tentoonstelling te gaan bekijken.

De Joodse wetenschapper Albert Einstein was na de machtsovername door Hitler opgejaagd wild. Alvorens definitief naar de VS uit te wijken, besliste hij de zomer van 1933 nog in De Haan door te brengen. Daar kreeg de natuurkundige ook bezoek van de meester uit Oostende. 

Het moet een curieuze ontmoeting zijn geweest, die tussen de 75-jarige schilder en de bijna 20 jaar jongere natuurkundige. Ze dineerden samen op 2 augustus 1933 op het terras van Au Coeur Volant. Geen mens weet wat er precies gezegd werd die dag, noch of de baron en de bedenker van de relativiteitstheorie elkaar überhaupt begrepen. 

Toch was die ontmoeting voor Edith Dekyndt het vertrekpunt voor de tentoonstelling 'It could be James on the beach. It could be. It could be very fresh and clear.' De titel is geïnspireerd op 'Einstein on the Beach', een opera van minimalist Philip Glass.

Centraal in de patio van het museum hangt Ensors 'Stilleven met chinoiserieën' (1907). Met een beetje verbeelding kan je stellen dat zowel de kunstenaar als de wetenschapper de ongrijpbaar geworden werkelijkheid wilden bemeesteren: de een in verf, de ander in formules. 

Maar zoals de geschiedenis ons leert, kan wetenschappelijke kennis ook een kwade genius baren. Zo valt in 1945 de atoombom in Hiroshima. Dekyndt herinnert ons eraan via een gigantisch gordijn dat zich naar buiten dringt, pal de binnentuin in. De motieven van het weefsel verwijzen naar de patronen van de sierlijke kimono's die zich die dag letterlijk op de huid van de vele slachtoffers hadden gebrand. 

Maar dat weven verwijst ook naar het binaire denken dat onze wereld in zijn greep heeft. In een eindeloze videoloop herhaalt zich de beweging van een kraan in de haven van Oostende. Het is het moderne en globale universum van Einstein, met al zijn uitwassen, dat in schril contrast komt te staan met dat van Ensor, die de wereld bekeek door de exotische curiosa in de souvenirshop van zijn moeder. En daar schuurt het. 

In haar praktijk combineert Dekyndt organisch met industrieel materiaal en bedient ze zich van eeuwenoude ambachten en nieuwe technologieën. De stronk van een olijfboom wordt bedekt door een laagje in 3D-geprint materiaal. Ze zette AI in bij een stuk versteend hout uit het Mioceen. Maar ze gaat ook aan de slag met geglazuurd porselein, dierenhuid en een plastic bak met vlindermelanine.

Dekyndt is gefascineerd door de manier waarop materiaal transformeert doorheen de tijd of door middel van de natuur. In de tuin van het museum begroef ze 2 jaar geleden een stuk textiel. Het hangt er nu verweerd aan de muur. 

Waar een deel van de tentoonstelling aan Einstein refereert, komt in de andere zaal Ensor weer tot leven. Op een enorme zijden voile herkennen we stukken behangpapier. Net zoals op de achtergrond van het stilleven van Ensor.

Op de grond liggen 2 lusters, gevonden op het strand van Oostende. Ze gooide er krijt over. Op lange rekken liggen allerhande kleine objecten die de zee heeft uitgebraakt.  

Wat ik zo geweldig vind aan het werk van Edith Dekyndt, is dat ze altijd in slaagt om je op de meest subtiele manier aan het denken te zetten. Je kan haar kunstwerken nooit herleiden tot heldere verhalen. Traag maar gestaag laveer je via haar kunstwerken rond de beladen geschiedenis die ze in herinnering brengt en de deerniswekkende toekomst die ons te wachten staat, maar politieke slogans zijn niet aan haar besteed. 

Zo komt er alsnog een epiloog bij het drama van Einstein. Net zoals het werk van wetenschappers voor foute doeleinden gebruikt kan worden, kunnen ook kunstenaars ideologisch in zwaar water terechtkomen.

In het paviljoen van het museum worden 3 niet eens zo geslaagde schilderijen getoond. Op nogal eenzame hoogte, waardoor ze een speciaal statuut krijgen. Ze zijn van Jos Verdegem, Hubert Malfait en Albert Servaes. Samen nam dit trio in 1940 deel aan een studiereis door nazi-Duitsland, op invitatie van Joseph Goebbels. Het pleit voor het museum dat het kritisch naar zijn collectie kijkt.

Het werk van de 3 collaborerende schilders staat pal tegenover een heel kort filmpje van Guillaume Bijl. Bijl trommelde ooit wat vrienden op om een wandelingetje met Ensor op de dijk van Oostende na te spelen. We bevinden ons even in het jaar 1920. Het is net echt.

'It could be James on the beach…' werd gecureerd door Martin Germann. Die vatte de tentoonstelling op als een partituur, waardoor de opera van Philip Glass weer in het vizier komt. It's all about rhythm, baby. 

Ga er zo traag mogelijk door en beluister voor je erheen gaat de recente en heel geslaagde opname van 'Einstein on the Beach' door Ictus en Collegium Vocale ft. Suzanne Vega en onder leiding van Tom De Cock. Oefen maar: 1 2 3 4 - 1 2 3 4 5 6 - 1 2 3 4 5 6 7 8 ...