Literaire reus Cees Nooteboom (92) overleden, schrijver van gedichten, romans en vele reisverhalen

In december 2019 maakte Stephan Vanfleteren een foto van alle auteurs van uitgeverij De Bezige Bij in het Amsterdamse Rijksmuseum. Op dat 'staatsieportret' stond Cees Nooteboom vooraan, zijn hand op de schouder van zijn vriend, dichter Remco Campert.

Nooteboom was een van de grootste auteurs van de Nederlandse én de Europese letteren. Een vriendelijke, poëtische reus.

"Romancier, reiziger, dichter, kunstbeschouwer",  zo wordt hij geportretteerd op zijn eigen viertalige website. Nooteboom was een leven lang uiterst productief en had altijd een voorkeur voor gedichten. Poëzie is de constante in zijn werk, zei hij zelf.

Cornelis (Cees) Nooteboom werd op 31 juli 1933 geboren in Den Haag en bracht zijn jeugd in verschillende katholieke internaten door. Naar eigen zeggen was dat goed voor zijn Latijn en Grieks en om veel te lezen.

In de jaren '50 trok hij liftend door Europa, van de Provence tot Scandinavië. "Mijn moeder vroeg waar ik heen ging, toen ik aan de autoweg in Breda stond. Weg, antwoordde ik. En in zekere zin ben ik nooit meer thuisgekomen", zei Nooteboom in mei 2017 in Pompidou  op Klara. 

Ervaringen van die eerste reizen vonden hun weg naar zijn melancholische en romantische debuutroman 'Philip en de anderen' uit 1955,  zijn beginselverklaring als reizende schrijver of schrijvende reiziger. Het boek werd een klassieker.

In 1956 verscheen zijn eerste journalistieke reportage voor de krant Het Parool, over de Sovjetinval in Boedapest. Later schreef Cees Nooteboom voor Elseviers Weekblad en in de jaren 60 had hij een column in De Volkskrant, waarin hij onder meer verslag uitbracht van de mei '68-studentenrevolte in Parijs.

Ruim 20 jaar later stond Nooteboom eveneens op de eerste rij bij de val van de Berlijnse Muur. History in the making. In 'Berlijnse notities' schreef hij: "Hoe ziet een vis de rivier waarin hij zwemt? Hij kan er niet uit om afstand te nemen. Zoiets is hier in Berlijn aan de hand. Alles stroomt."

Op die manier werd Nooteboom met de jaren ook een gerespecteerde, wijze commentator bij de geschiedenis van dit moment, bijvoorbeeld over het Catalaanse onafhankelijkheidsstreven of de toekomst van de Europese Unie.  Hoewel, zei hij op Klara in 2017: "Ik ben geen politicus, ik ben een schrijver en een dichter."

Cees Nooteboom leefde zoals in het liedje 'Parijs, Berlijn, Madrid' van Boudewijn de Groot, altijd onderweg, koffer in de hand. Of zoals de titel luidt van een interviewboek van Piet Piryns, die 30 jaar lang gesprekken met Nooteboom voerde: 'Met lopen nooit meer opgehouden'.

Zijn reizende natuur heeft honderden prachtige verhalen opgeleverd. Bijvoorbeeld uit zijn 2e vaderland Spanje, waar hij op het eiland Menorca woonde. De bundel 'De omweg naar Santiago' is vele malen herdrukt. 

In Japan trok Nooteboom langs zenkloosters, hij was in Iran, in Noord-Afrika, Latijns-Amerika … Een van zijn laatste boeken gaat over Venetië. Telkens combineerde hij scherpe observatie, filosofische beschouwingen over ruimte en tijd en een heerlijke stijl. 

Van het reisverhaal maakte Cees Nooteboom een literair genre op zich. Hij vond reizen ook dé manier om veel dingen te relativeren. In tegenstelling tot andere reisschrijvers deed hij niet aan stoerdoenerig avonturisme. 

Zijn website geeft op een wereldkaart aan waar hij heeft gereisd en waarover hij heeft geschreven. Nootebooms reportages met prachtige foto’s waren te lezen in het glossy magazine Avenue, waarin hij ook vertalingen van buitenlandse poëzie publiceerde. 

"Ooit, toen ik nog niet kon weten wat ik nu weet, heb ik voor de beweging gekozen. Later, toen ik meer wist, heb ik begrepen dat ik binnen die beweging de stilte kon vinden die voor het schrijven nodig is", zei de schrijver zelf. 

In 1980 publiceerde Cees Nooteboom de roman 'Rituelen', die doorbrak bij het grote publiek. Het verhaal waarin hij de link legt tussen de beurs, de mis en de Japanse theeceremonie werd ook verfilmd.

'Het volgende verhaal', in 1991 het Nederlandse Boekenweekgeschenk, werd warm onthaald in Duitsland.  Nooteboom woonde ook een poos in Berlijn. 'Allerzielen' uit 1998, een liefdesroman die zich afspeelt in Berlijn en ook in Spanje, wordt beschouwd als een van zijn belangrijkste boeken.

Cees Nooteboom is een van de vaakst vertaalde Nederlandse schrijvers, in meer dan 30 talen. Hij werd ook vele jaren genoemd als kanshebber voor de Nobelprijs literatuur. Maar die eer is hem nooit te beurt gevallen, geen enkele schrijver in het Nederlands tot nu toe.

Maar andere bekroningen kreeg Nooteboom wél: in 1992 de Constantijn Huygensprijs, in 2003 de Oostenrijkse staatsprijs voor Europese literatuur, een jaar later de P. C. Hooftprijs en in 2009 de Prijs der Nederlandse Letteren, de hoogste onderscheiding, uit handen van koning Albert.

In 2023 verschenen zijn verzamelde gedichten onder de titel 'Zo worden jaren tijd", een uitgave die Nooteboom zelf zijn allermooiste boek ooit noemde. En intussen worden ook zijn dagboeken gepubliceerd. 

Nooteboom was enige tijd samen met zangeres Liesbeth List, en schreef ook enkele liedjesteksten voor haar. Sinds 1979 was fotografe Simone Sassen zijn levensgezellin, met wie hij verschillende boeken maakte.  

In 2019 was Cees Nooteboom nog te beluisteren in Flagey in Brussel en ook in Kortrijk, waar hij een audiotour voorstelde.

Jaren geleden wandelde hij voor een radioprogramma van Bob Degroof met zijn goede vriend schrijver Hugo Claus langs plekken uit de roman 'Het verdriet van België' in Kortrijk.

Bij de afscheidsplechtigheid voor Hugo Claus in de Bourlaschouwburg voerde Nooteboom het woord. Hun vriendschap ging heel ver terug: de strandfoto’s in zwembroek van de jonge Cees Nooteboom en Hugo Claus met Harry Mulisch zijn legendarisch.

"We zullen de vriendschap, eruditie, bevlogenheid en eigenzinnigheid van deze internationaal gelauwerde schrijver missen", zo neemt Romy van den Nieuwenhof, directeur bij De Bezige Bij,  afscheid van het literaire monument Cees Nooteboom. 

Ook het Nederlandse koningshuis brengt een eresaluut aan de auteur. "Met groot respect gedenken wij Cees Nooteboom, een van onze meest prominente auteurs. Hij wist culturen te verbinden en mensen te raken met zijn fijnzinnige pen", klinkt het in een bericht op Facebook."

"Nederland verliest een literaire grootheid die over de hele wereld lezers wist te boeien met de kracht van zijn grensoverschrijdende verbeelding."