De Verenigde Naties beleven volgens Björn Soenens de diepste crisis sinds hun ontstaan. Terwijl conflicten escaleren en humanitaire rampen zich opstapelen, brokkelt het fundament van de organisatie zelf af. Het nadrukkelijker afhaken van de Verenigde Staten doet de organisatie kraken. Op het moment dat de wereld de VN het hardst nodig heeft, verliest ze haar slagkracht en misschien zelfs haar reden van bestaan.
Buiten woedt de wereld: de neergang van de VN
De blik van Björn
"De ergste vloek die de techniek over ons heeft gebracht, is dat zij het onmogelijk maakt de actualiteit ook maar één seconde te vergeten." Woorden van Stefan Zweig in het beroemde boek 'De wereld van gisteren'. Elke week richt Björn Soenens op zondag zijn blik op de wereld en wat daarin verschuift en wankelt. Intussen proberen we met z'n allen niet mentaal te bezwijken onder de kolkende nieuwsstroom.
In New York, aan de East River, staat een gebouw dat ooit het morele geweten van de wereld moest zijn. Glas, marmer, en vlaggen van bijna elk land op aarde. De Verenigde Naties: geboren uit de as van de Tweede Wereldoorlog, gebouwd op het naïeve maar noodzakelijke geloof dat overleg beter is dan oorlog. Vandaag hangt er in de gangen geen hoop meer, maar iets wat misschien nog verstikkender is: machteloosheid.
De grote zaal van de Algemene Vergadering ziet er nog altijd indrukwekkend uit. Diplomaten schuiven er met hun papieren, houden toespraken die zorgvuldig zijn afgevijld door communicatieteams, en spreken plechtig over brandende kwesties. Maar buiten die zaal, daar woedt de wereld.
VN verliest al langer pluimen
Oorlogen slepen aan, klimaatrampen volgen elkaar op, vluchtelingenstromen zwellen aan. En de VN? Die kijkt toe, noteert, veroordeelt - en gaat over tot de orde van de dag. Hoewel: de sfeer is er volgens ingewijden die ik nog ken uit mijn correspondentenjaren in New York, nu bijzonder bedrukt en zelfs angstig voor de toekomst. Het afgelopen jaar alleen al is een vijfde van het VN-personeel verdwenen.
En dat is nog maar het begin. Missies van de VN in Somalië, Soedan, Jemen en Mali worden gesloten, op de plekken waar ze juist hard nodig zijn. De VN verliest al wel langer van haar pluimen, maar de crisis is de voorbije jaren scherper zichtbaar.
Vooral omdat de Verenigde Staten, decennialang de onmisbare motor én rem tegelijk, steeds nadrukkelijker afhaken. Amerika was nooit een altruïstische weldoener, maar het was wel de spil van de VN. Zonder de Amerikanen draaide het systeem stroef. Met Washington dat wegkijkt, kraakt het.
De Amerikanen trekken zich terug uit zo'n 30 organisaties verbonden aan de VN, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), UNESCO en de VN-mensenrechtenraad. De Verenigde Staten betalen hun bijdragen niet of veel te laat. Ze moeten de VN nog ongeveer 2 miljard dollar aan achterstallige betalingen voor dit en vorig jaar. Dat is dramatisch veel. Veel VN-regels lappen ze aan hun laars.
De Amerikaanse president Trump lanceerde in het Zwitserse bergdorp Davos ook een alternatief voor de VN, de Board of Peace, een soort geprivatiseerde Raad van Vrede, met de VS als hoofdaandeelhouder, met een lidgeld van 1 miljard dollar en met Trump als almachtige voorzitter die bepaalt wie er in mag en wie niet.
Intussen heeft Amerika de facto zijn eigen ontwikkelingshulp aan de wereld stopgezet, met de ontmanteling van USAID. Op het terrein is dat een humanitaire kaalslag: minder voedselhulp en medicijnen, en minder bescherming voor mensen in het Zuiden.
De VN worden in Washington vooral gezien als een last, niet als een hefboom
Björn Soenens, geopolitiek analist VRT NWS
Amerika, het land dat de VN ooit mee vormgaf, dat zichzelf zag als leider van de vrije wereld, lijkt moe. Oorlogsmoe, multilateraal-moe, wereldverbeteraar-moe. America First was geen tijdelijke slogan, maar een symptoom. Met Trump is het wantrouwen tegenover internationale instellingen nagenoeg compleet.
Voor de VN is dat existentiële pijn. Want zonder Amerika is er geld te weinig, gezag te weinig, drukmiddelen te weinig. De organisatie blijft bestaan, maar ze wordt dunner en holler. Een lichaam dat nog beweegt, maar waarvan de spieren verzwakken.
Geopolitieke concurrentie is groot
Het is te gemakkelijk om alle schuld bij Washington te leggen. De crisis van de VN is ook een crisis van de wereldorde zelf. De naoorlogse architectuur - met duidelijke machtsblokken en een gedeeld minimum aan regels - past niet meer bij een gefragmenteerde, multipolaire wereld.
Nieuwe machten eisen hun plaats op, oude machten klampen zich vast aan privileges. Geopolitieke concurrentie en nationalisme verdringen de collectieve kracht van de VN. Hervorming is noodzakelijk, maar onmogelijk, omdat net diegenen die moeten instemmen er het meest bij te verliezen hebben.
De permanente leden zijn overigens nog de winnaars van WO II. Geen India, Brazilië of Nigeria. Wel Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zitten in het permanente toporgaan van de VN. In feite is dat niet meer van deze tijd en voor landen uit het Zuiden voelt dat erg koloniaal aan.
Intussen groeit het contrast tussen wat de VN zegt en wat de mensen ervaren. Voor wie in Gaza, Soedan of Oekraïne leeft, klinken verklaringen uit New York hol. Voor eilandstaten die letterlijk verdwijnen door de stijgende zee, zijn klimaatresoluties zonder afdwingbaarheid een wrange grap.
De VN spreekt de taal van waarden, maar heeft steeds minder macht om die waarden te beschermen. In de wandelgangen gebeuren nog altijd kleine dingen: diplomaten die praten, bemiddelen, afremmen. Ik ken er een aantal persoonlijk. Goed dat ze bestaan. Zonder de VN zou de wereld er niet beter aan toe zijn.
VN-agentschappen redden dagelijks levens door vaccinaties, vluchtelingenbescherming en voedselhulp. De VN is meer dan alleen geopolitiek theater
Björn Soenens, geopolitiek analist VRT NWS
Onze ex-premier Alexander De Croo speelt sinds kort een grote rol in de VN. Hij is de baas geworden van het Ontwikkelingsprogramma van de VN (UNDP), gefocust op het uitroeien van armoede, verminderen van ongelijkheid en bevorderen van duurzame ontwikkeling. In stilte is in de schoot van de VN sinds begin 2026 ook een verdrag van kracht om de biodiversiteit op volle zee (in de oceanen) te beschermen. Dat is niet niks.
In een tijdperk van groeiend ultranationalisme, brutale rivaliteit, en elk voor zich, is de VN minder een vredesfabriek dan een herinnering aan een ongemakkelijke waarheid: samenwerking is frustrerend en traag, maar het ontbreken ervan is allicht erger.
De VN is geen instrument om de wereld te redden, maar een platform om de chaos in te dammen. Ik citeer graag voormalig VN-baas Dag Hammarskjöld (1905-1961): "De VN is niet bedoeld om van de aarde een paradijs te maken, wel om te voorkomen dat zij zou veranderen in een hel".
