Een mysterieuze steen die al jaren stof ligt te vergaren in een Nederlands museum is wellicht een oud Romeins bordspel. Dat blijkt uit een Belgisch onderzoek waar de RTBF over bericht. Met een gespecialiseerd AI-model en een uitgebreide databank van historische bordspellen ontrafelden de onderzoekers zelfs hoe het bijna 1.800 jaar oude spel ooit gespeeld werd.
Hoe een Belgische onderzoeker met hulp van AI een bijna 1.800 jaar oud Romeins bordspel kon reconstrueren
Kasper Nollet
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Een internationale onderzoeksgroep onder leiding van AI-wetenschapper Eric Piette (UCLouvain) heeft vastgesteld dat een mysterieuze steen in het Romeins Museum in Heerlen een oud Romeins bordspel is, daterend van ongeveer 200 tot 400 na het begin van onze tijdrekening.
Met behulp van een gespecialiseerde AI-databank en simulaties ontdekten de onderzoekers dat het om een blokkadespel gaat.
"De patronen en mogelijke spelregels komen opvallend goed overeen met spellen uit de 18e en 19e eeuw in Scandinavië," zegt Eric Piette (UCLouvain), "wat wijst op vroege culturele beïnvloeding tussen beide regio’s".
Het Romeins Museum in Heerlen bewaart al tientallen jaren een opmerkelijk object in zijn collectie: een oude steen die werd gevonden nabij de Villa Coriovallum in de buurt. Door de opvallende strepen op de steen vermoedde het museum al langer dat het om een oud spelbord ging, maar sluitend bewijs ontbrak.
Daar brachten Eric Piette (UCLouvain) en zijn onderzoeksteam verandering in. Piette is AI-wetenschapper met een bijzondere specialisatie: het ontrafelen van historische bordspellen met behulp van artificiële intelligentie. "Ik heb enkele jaren aan de Universiteit Maastricht gewerkt, en tijdens die periode kwamen collega's en ikzelf de steen tegen in het Romeins Museum", vertelt hij aan VRT NWS.
Samen met zijn team besloot Piette de steen opnieuw te onderzoeken met moderne AI-technologie. "Bij een eerste analyse van het oppervlak zagen we gebruikssporen die erop wijzen dat er herhaaldelijk bewegingen over de steen plaatsvonden", legt hij uit. "Dat kon betekenen dat het inderdaad om een spelbord ging."
Om dat vermoeden te bevestigen, maakten de onderzoekers gebruik van gespecialiseerde AI-software. Die kon de slijtagepatronen op de steen vergelijken met duizenden spellen uit een uitgebreide historische databank. En dat leverde uiteindelijk resultaat op: na talloze analyses en simulaties denken Piette en zijn team nu te weten om wat voor spel het ging. Eenvoudig was dat onderzoek niet.
Blokkadespel
Al tijdens zijn werk in Maastricht was Piette met een aantal collega's begonnen aan het zogenoemde Ludii-project. Dat project probeert alle bord- en kaartspelen van vroeger tot nu in kaart te brengen. En daarop een groot AI-model trainen.
"De echte kracht van dit onderzoek zit in die enorme spellendatabase", zegt Piette. "We kunnen er zowel moderne als antieke bordspellen in opnemen, van Egypte tot Amerika, en van heel uiteenlopende speelstijlen", zegt hij. Op de website van Ludii zijn alle spellen verzameld op een wereldkaart.
Ludii houdt die spellen niet alleen bij, maar bevat ook software waardoor je de spellen kunt spelen. Dat kwam van pas in de zoektocht naar het Romeinse spel uit Heerlen. Uit de eerste analyse van de gebruikssporen waren 6 mogelijke pionopstellingen naar voren gekomen, maar het team moest nog achterhalen hoe het spel effectief werd gespeeld.
"We hebben dus verschillende AI-gestuurde spelers ingezet om duizenden spelvariaties te testen op de Nederlandse steen." Er dook daarbij wel een probleem op. "Het spel leek bedoeld voor 2, maar 1 AI-speler bleef steeds opnieuw winnen, terwijl de andere speler zichzelf liet verslaan", zegt Piette.
"Uiteindelijk bleek dat het slechts om 1 vrij eenvoudig type spel kon gaan: een blokkadespel. Bij zo'n spel hebben beide spelers een ander einddoel en moet de ene speler vooral de andere speler zien te blokkeren in het behalen van dat doel."
Gezien de vindplek van de steen nabij de Villa Coriovallum, doopten de onderzoekers het spel 'ludus coriovalli' ('spel uit Coriovallum').
Link met Scandinavië
De vondst is volgens Piette historisch gezien bijzonder interessant. Piette probeerde de steen te dateren en kwam uit op een periode tussen ongeveer 200 en 400 na het begin van onze tijdrekening, dus rond het einde van het (West-)Romeinse Rijk.
"Wat bijzonder is, is dat de patronen en mogelijke spelregels opvallend goed overeenkomen met spellen waarvan de regels pas veel later zijn teruggevonden, in de 18e en 19e eeuw in Scandinavië", zegt hij.
De vondst past in het beeld van het Romeinse Rijk in zijn laatste fase: hybridisering door interculturele contacten
Eric Piette (UCLouvain), AI-wetenschapper
Dat suggereert dat er mogelijk al veel eerder sprake was van culturele beïnvloeding tussen beide regio’s. Het zou kunnen dat bepaalde speltradities of ideeën zich over grote afstanden verspreidden en eeuwenlang bleven voortbestaan. "Dit past ook in het beeld van het Romeinse Rijk in zijn laatste fase: een rijk dat steeds meer hybridiseerde door contacten met andere volkeren en culturen."
Volgende doelwit ligt in Brussel
Piette en zijn Ludii-team hopen in de toekomst nog vaker dit soort onderzoeken te kunnen uitvoeren. "De databank is het resultaat van meer dan 5 jaar werk in Maastricht, maar het project is nog lang niet afgerond. Daarom werken we tegenwoordig ook internationaal samen", vertelt Piette.
En hij heeft alvast een nieuw doelwit op het oog, dit keer dichter bij huis, in Brussel. "In het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis ligt een opvallende, uit klei gemaakte speltafel uit het Oude Egypte", zegt hij.
"Momenteel zou dat de oudste ons bekende speltafel ter wereld zijn. Daarop zouden we dolgraag onderzoek uitvoeren, door bijvoorbeeld met 3D-simulaties te reconstrueren hoe het oorspronkelijk bedoeld was om te gebruiken."
Je kan het spel 'Ludus Coriovalli' spelen op de website van Ludii.
