Het wordt alweer een cruciale week voor Europa. Morgen vergadert de top van de Europese industrie in Antwerpen. Een noodkreet is dat, want Europa verliest terrein ten opzichte van China en de VS. Overmorgen is er een informele top in Alden Biesen waar actie wordt verwacht. 2 Italiaanse ex-premiers, Enrico Letta en Mario Draghi, hebben ambitieuze voorstellen om Europa te redden. Maar krijgen ze in Limburg gehoor?
Week van topoverleg in Antwerpen en Limburg: kunnen 2 Italianen de Europese economie redden?
Als er iets is waar de Europese Unie nog mee kan uitpakken, dan is het haar economische macht. De Europese eenheidsmarkt van 27 landen is een van de grootste ter wereld. Met een totale waarde van 18.000 miljard euro per jaar, is ze goed voor 16 procent van de totale wereldeconomie. Met 450 miljoen inwoners vertegenwoordigen we nochtans maar 5,5 procent van de wereldbevolking.
We zijn dan wel een militaire dwerg, maar nog altijd een economische reus. Al is die reus wel aan het krimpen, of beter: hij groeit trager dan anderen, zoals China en de VS.
'Eurosclerose' van de jaren 80
Kan daar iets aan gedaan worden? Jawel.
Ik neem u mee naar de 2e helft van de jaren 80, want er zijn wel wat gelijkenissen. Ook toen liep Europa achter op de VS, en op Japan - over China sprak toen niemand als economische grootmacht. 'Eurosclerose' werd die periode genoemd: de EU heette toen nog EEG en bestond uit 12 landen met 320 miljoen inwoners.
De eenheidsmarkt, met vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal, bestond op papier al sinds 1957, toen de EEG werd opgericht. In de praktijk was daar niet veel van te merken. Elk EEG-land probeerde bewust zoveel mogelijk zijn eigen markt af te schermen, en was daar heel creatief in.
Een Duitse producent van margarine in ronde potjes mocht die in België niet verkopen. Hij vocht de regel aan en kreeg gelijk in het Margarine-arrest
Dit voorbeeld heb ik onthouden uit mijn cursus Europees recht van toen: België had een koninklijk besluit dat bepaalde dat margarine alleen in kubusvormige verpakkingen mocht worden verkocht. Waarom? Volgens ons land was dat nodig om consumenten te beschermen, zodat ze niet per ongeluk een pak boter kochten in plaats van margarine.
Een Duitse producent van margarine in ronde potjes mocht die in België niet verkopen, ook al was de margarine van uitstekende kwaliteit. Hij vocht de Belgische regel aan en het Europees Hof van Justitie gaf hem uiteindelijk gelijk in het Margarine-arrest.
Een Fransman, een Brit en 'Europa 1992'
Als elk bedrijf naar het Hof zou moeten stappen om een regel aan te vechten, zou het nog 1.000 jaar duren voordat alle kunstmatige belemmeringen in de Europese interne markt verdwenen zijn. Een Brit, eurocommissaris Lord Cockfield, en een Fransman, voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors, bedachten daarom een plan.
In 1985 keurden de regeringsleiders dat goed. Goederencontroles aan de douaneposten verdwenen (vereeuwigd in de komische film 'Rien à déclarer'), lidstaten moesten elkaars regels erkennen en buitenlandse producten niet langer blokkeren. Tegelijk werden meer gemeenschappelijke Europese regels en standaarden ingevoerd om een eind te maken aan de wirwar van nationale voorschriften, van milieu tot productveiligheid.
En, heel belangrijk: die gemeenschappelijke regels zouden voortaan door een meerderheid van lidstaten kunnen worden aangenomen. Unanimiteit was niet meer nodig. Zelfs de Britse premier Margaret Thatcher stemde ermee in.
Het plan van Delors kreeg de naam 'Europa 1992'. Want er was een deadline: 31 december 1992, zodat de eenheidsmarkt op 1 januari 1993 van start kon gaan.
'Europa 92' werd een begrip. Kranten schreven erover, in het VRT-archief zitten Journaal-items met die titel, en de Italiaanse zanger Toto Cutugno maakte er een liedje over ('Insieme, unite Europe') waarmee hij zowaar in 1990 het Eurovisiesongfestival won.
Nog altijd geen echte eenheidsmarkt
Het plan heeft gewerkt. De eenheidsmarkt die tot stand is gebracht, levert welvaart op. Volgens een studie is het bruto binnenlands product (BBP) structureel met 9 procent verhoogd. Alleen is die eenheidsmarkt lang niet voltooid. Er blijven belemmeringen bestaan. Volgens het IMF maken die de handel in goederen binnen Europa 44 procent duurder.
Zo blijven lidstaten regels uitvaardigen die bedrijven kopzorgen bezorgen. Europa werkt met richtlijnen (of kaderwetten) die landen moeten vertalen in eigen wetgeving. Vaak maken die nationale wetten iets strenger dan zou moeten - ze voegen er een laagje 'goud' aan toe (dat heet dan 'goldplating' in het jargon). Of ze voeren eigen ecolabels en recyclagevoorschriften in. Transport van afval dat gerecycleerd moet worden in een ander land, is zo een ware administratieve lijdensweg.
Van vrij verkeer van kapitaal is ook geen sprake. Elk land heeft eigen wetten en toezichthouders. Jonge beloftevolle bedrijven wijken uit naar de VS, waar ze makkelijker aan geld geraken om te groeien. Geld dat dan nog vaak uit Europa komt. Zo investeren Europese (pensioen)fondsen jaarlijks 300 miljard Europees spaargeld in de VS. Waardoor Amerikaanse bedrijven – met Europees spaargeld - kunnen uitgroeien tot wereldspelers die Europese bedrijven wegblazen.
De Europese industrie trekt aan de alarmbel. Dure energie, trage en complexe vergunningsprocedures,... Veel bedrijven schrappen investeringen in Europa, en doen die bijvoorbeeld in China (waar ook meer subsidies te rapen vallen). Donald Trump heeft de Amerikaanse invoertarieven verhoogd: Europese bedrijven exporteren minder naar de VS, Trump hoopt dat ze in de VS gaan investeren, om aan de tarieven te ontsnappen.
Op de industrietop in Antwerpen zullen de CEO's van de Europese industrie aandringen op actie. Analyses en rapporten zijn er genoeg
2 Italianen met een plan
Hoe kan Europa de tendens keren en economisch sterker worden zodat onze bedrijven de concurrentie met de rest van de wereld aankunnen? Is er een nieuw plan nodig, zoals in de jaren 80?
Wel, dat is er eigenlijk al. Het schoentje wringt alleen bij de uitvoering ervan. En zo komen we bij de 2 Italianen uit de titel terecht, ex-premiers Enrico Letta en Mario Draghi (die laatste was ook voorzitter van de Europese Centrale Bank). Zij maakten elk al in 2024 een rapport met daarin een snoeiharde analyse en een resem aanbevelingen. Die stelden ze in 2024 voor aan de regeringsleiders, en dat gaan ze overmorgen in Alden Biesen nog eens doen.
We zijn nu 2 jaar later. Is er dan tot nu toe helemaal niet naar Letta en Draghi geluisterd? Dat is alvast de grote frustratie van de CEO’s van de Europese industrie. Op een industrietop in Antwerpen (de derde al) zullen ze morgen aandringen op actie. Analyses en rapporten zijn er genoeg.
Sommige aanbevelingen van Draghi en Letta zijn wel al opgevolgd. De Europese Commissie heeft de hakbijl gezet in allerlei regels en verplichtingen voor bedrijven. Als het van premier De Wever afhangt, mag er nog veel meer worden weggehakt.
Grootste struikelblok: de lidstaten zelf
Maar zijn de lidstaten zélf bereid om de nodige 'offers' te brengen? Om een echte Europese kapitaalmarkt op te richten, ook al kan dat nadelig zijn voor kleinere banken en andere spelers? Zijn de lidstaten bereid om te stoppen met 'goldplating'? En geven ze hun steun aan een nieuwe Europese vennootschapsvorm - EU INC - waarmee ze overal in de Europese Unie in orde zijn zonder aan 27 verschillende regels te moeten voldoen?
De industrie vraagt goedkopere energie. Dat kan onder meer door de nationale elektriciteits- en gasnetten beter met elkaar te verbinden. Dat vergt enorme investeringen. De EU zou daarvoor geld kunnen gaan lenen, suggereerde IMF-topvrouw Kristalina Georgieva vorige week op een brainstormsessie van de Europese Commissie. Er is ruimte volgens Georgieva: de schuldgraad van de EU en de lidstaten is lager dan die van de VS en China.
Dat idee zal in Alden Biesen de steun krijgen van Frans president Macron. Als Europa 90 miljard euro kan lenen om Oekraïne te financieren, waarom dan niet om de eigen Europese industrie te helpen? Ook Mario Draghi klopte al op die nagel.
De Franse eurocommissaris Séjourné werkt dan weer aan een 'Made in Europe'- voorstel: Europees belastinggeld zou niet meer gebruikt mogen worden om Chinese bussen of Amerikaanse producten te kopen, maar alleen nog Europese. Séjourné schreef een open brief, die mee ondertekend werd door meer dan 1.000 bedrijfsleiders. Onder hen ook Arcelor Mittal en Solvay. Critici vinden het "te protectionistisch", en dus wordt 'Made in Europe' in Alden Biesen een discussiepunt.
Benelux als voorhoede
Het wordt tijd om knopen door te hakken. Een deadline zetten, zoals Delors deed met Europa 92, kan helpen. Lukt het niet met 27, dan moet het maar met een kleinere groep landen, zei Mario Draghi vorige week in Leuven. Premier De Wever hoopt al een tijdje dat de Benelux een soort voorhoede vormt, die zijn kapitaalmarkt bijvoorbeeld sneller integreert dan de rest van de Europese Unie.
Lukt het niet met 27, dan moet het maar met een kleinere groep landen, zei Mario Draghi vorige week in Leuven
Maar Draghi deed nog een veel verregaander voorstel. De Europese Unie moet een federatie worden, zegt hij. Net zoals de 12 lidstaten in de jaren 80 hun veto opofferden voor de realisatie van de interne markt, zouden de 27 lidstaten dat nu moeten doen voor buitenlands beleid, energie en defensie.
Doen we dat niet, zei Draghi, dan blijft de Europese Unie op die gebieden een confederatie, een groep landen die wel samenwerkt maar geen macht heeft. De weg inslaan van een federatie, kan van Europa volgens Draghi wel een grootmacht maken. Benieuwd of dit pleidooi in Alden Biesen supporters zal vinden.
