Brachten hervormingen bij De Lijn beterschap? Rapport van Vervoersautoriteit is kritisch

Iets meer dan 2 jaar geleden voerde De Lijn de zogenoemde 2e fase van de basisbereikbaarheid in. De vervoersmaatschappij baseerde haar aanbod voortaan op de vraag van bus- en tramreizigers. Als meer reizigers van een bepaalde lijn gebruikmaken, voert De Lijn het aantal ritten op. Minder reizigers betekent dan weer minder ritten. Het plan werd omschreven als de grootste verandering ooit bij de Vlaamse vervoersmaatschappij.  

Bussen zouden voortaan meer op de hoofdwegen blijven rijden, wat moest leiden tot een vlottere doorstroming. Op de minder drukke assen kwamen er flexbussen, die maar rijden als reizigers een rit reserveren.

Het regende klachten en hier en daar stuurde De Lijn bij, maar de vervoersmaatschappij wachtte vooral op een grondige evaluatie. Die is er nu in de vorm van een lijvig rapport van de Vervoersautoriteit, over het jaar 2024, toen de basisbereikbaarheid nog niet volledig was uitgerold.

De Vervoersautoriteit speelt een centrale rol in het vormgeven en coördineren van het openbaar vervoer in Vlaanderen en werkt in opdracht van de overheid, het Departement Mobiliteit en Openbare werken.

"Dit rapport legt de vinger op de zere plek", zegt Peter Meukens van reizigersvereniging TreinTramBus. "Het toont aan dat de basisbereikbaarheid vooraf niet goed was uitgewerkt."

Nochtans is 77 procent van de klanten van De Lijn tevreden, vooral dan over de veiligheid, rijstijl en vriendelijkheid van de chauffeur, de reisinformatie en het gedrag van medereizigers. Maar op het vlak van stiptheid, netheid, overstaptijd en niet gereden ritten kan het beter. De Vlaamse Ombudsdienst noteerde in 2024 ook 50 procent meer klachten.

Vlaanderen werd volgens de nieuwe regels in 15 vervoerregio's verdeeld. Zij moeten De Lijn adviseren om wijzigingen aan het kernnet door te voeren, maar bepalen zelf - weliswaar in overleg met De Lijn - wanneer er wijzigingen aan het aanvullende net moeten komen. 

Verschillende vervoerregio's kaarten aan dat hun bevoegdheid niet wordt gerespecteerd, zegt de Vervoersautoriteit. Ze vraagt De Lijn dat ze de bepalingen, zoals opgenomen in een decreet, naleeft. 

Maar hier wringt het schoentje. "De vervoerregio's hebben momenteel te weinig zicht op de beschikbare budgetten en waarvoor die door De Lijn juist gebruikt worden", staat in het rapport. In principe mogen de vervoerregio's dus beslissen, maar het is niet duidelijk of ze daar de nodige financiële middelen kunnen inzetten.

De Vervoersautoriteit ziet nog een 2e probleem. "Het nieuwe netwerk werd gefaseerd ingevoerd. Ondertussen werd dat basisnetwerk echter ingeperkt omwille van besparingen, operationele problemen en beperkte middelen bij De Lijn." Met andere woorden: wat heb je als vervoerregio aan je plannen als je partner voortdurend de buikriem moet aanhalen?

Nochtans was het de bedoeling om vanaf dit jaar jaarlijks 50 miljoen euro extra te investeren. Dat stond tenminste in het regeerakkoord, maar eerder dit jaar bleek dat De Lijn niks extra krijgt, maar wel 35,5 miljoen euro extra moet besparen. Volgens minister van Mobiliteit Annick De Ridder (N-VA) moest het aanbod sowieso nog worden ingeperkt, besparing of niet.

"Eigenlijk pleegt de Vlaamse regering woordbreuk", vindt Peter Meukens. "In plaats van 50 miljoen extra legt ze De Lijn een extra besparing op. De minister zegt wel dat er volgend jaar 50 miljoen euro extra komt, maar voor hetzelfde geld komt ze daarop terug bij de volgende begrotingsronde."

"De vervoerregio's moeten tijdig en gestructureerd de nodige informatie krijgen om hun advies en hun beslissingen grondig te onderbouwen", stelt de Vervoersautoriteit. Nu lijkt het er veeleer op dat vervoerregio's vaak buitenspel worden gezet. Getuige de vele klachten van vervoerregio's en lokale besturen over snoeien in het aanbod van De Lijn. "Er wordt aan ons gevraagd waar er bespaard kan worden, terwijl er net nood is aan meer dienstverlening", zei de Brugse burgemeester Dirk De fauw vorig jaar.

Dat De Lijn moet besparen, heeft te maken met de ambities van de Vlaamse regering om de productieve efficiëntie en de kostenefficiëntie van de vervoersmaatschappij te verbeteren. Maar wat zien we in het rapport van de Vervoersautoriteit? Tussen 2019 en 2024 is de zogenoemde kostendekkingsgraad gestaag gedaald: van 38,5 procent in 2019 naar 30,5 procent in 2024. De kostendekkingsgraad geeft aan hoeveel eigen inkomsten De Lijn heeft om de totaalkosten van haar dienstverlening te betalen. 

Dat heeft volgens het rapport te maken met sterk toegenomen kosten. "Die zijn te wijten aan de inflatie én het niet aanpassen van de tarieven", luidt het. In 2023 besliste toenmalig minister van Mobiliteit Lydia Peeters (Anders) inderdaad dat De Lijn 2 indexeringen van de ticketprijzen moest overslaan.

Het zogenoemde flexvervoer moest de hiaten opvullen waar er buslijnen en/of -haltes waren geschrapt. In de praktijk blijkt dat de berg een muis heeft gebaard. "Over alle vervoerregio's heen zijn er tijdens de spits een 147-tal flexbusjes onderweg", staat in het rapport. In 2024 waren er 1.129.600 flexreizigers, 0,3 procent van het totale reizigersaantal van De Lijn.

Ook de gemiddelde bezetting van die flexbusjes is laag: 1,58 reizigers per flexbus. "Dat is nauwelijks meer dan de gemiddelde bezetting van personenwagens tijdens de spits", zegt Meukens. 

In 2024 vervoerde De Lijn 373 miljoen reizigers, 4,5 procent meer dan in 2023. "Het bewijs dat de grootste netwerkaanpassing uit onze geschiedenis heeft gewerkt", zegt Ann Schoubs, directeur-generaal van de Vlaamse vervoersmaatschappij. "Meer reguliere reizigers, meer abonnementen, meer flexgebruikers", dat is wat Vlaams minister van Mobiliteit Annick De Ridder (N-VA) uit de evaluatie van de Vervoersautoriteit leert .

De Vervoersautoriteit is sceptischer. "Voor wat de efficiëntie betreft, zien we in zo goed als alle vervoerregio's dat de streefwaarde niet gehaald wordt", zegt ze. "Door het veranderen van de telmethode en de coronacrisis is de impact van het invoeren van basisbereikbaarheid op de reizigersgroei moeilijk aantoonbaar."