AI-analyse doet vragen rijzen over schilderijen van Jan van Eyck: zijn ze wel echt van zijn hand?

'Sint-Franciscus ontvangt de stigmata', het is de titel van 2 bijna identieke, ongesigneerde schilderijen die worden toegeschreven aan Jan van Eyck, een van de grootste kunstschilders die de Lage Landen ooit gekend hebben. Wereldwijd wordt hij geroemd vanwege zijn scherpe oog voor detail, zijn gebruik van licht en zijn olieverftechniek. Van zijn oeuvre zijn slechts een 20-tal werken bewaard gebleven.

Een versie van 'Sint-Franciscus ontvangt de stigmata' hangt in de Musei Reali van Turijn, in Italië, de andere in het Philadelphia Museum of Art , in de Verenigde Staten. Kunstliefhebbers komen er zich maar wat graag aan vergapen. Ook in de grote Van Eyck-tentoonstelling in 2020 in het MSK in Gent.

Maar wat als geen van beide een echte Van Eyck is? Dat is de vraag na een wetenschappelijke analyse met artificiële intelligentie (AI) door het Zwitserse bedrijf Art Recognition .

Art Recognition  gebruikt AI om de authenticiteit van schilderijen en tekeningen te controleren. Het bedrijf werkt voor veilinghuizen, verzamelaars, galerijen en kunsthandelaars en voert ook onderzoeksprojecten uit, onder meer voor de universiteit van Tilburg, Nederland.

Art Recognition vergelijkt digitale foto's van een werk met een enorme database van bekende, authentieke werken van de kunstenaar. Bij 'Sint-Franciscus ontvangt de stigmata' stelde Art Recognition vast dat de versie in Philadelphia "met een waarschijnlijkheid van 91 procent negatief" was, de versie in Turijn "met een waarschijnlijkheid van 86 procent negatief".

Wat zou willen zeggen dat er amper zekerheid is dat Van Eyck die werken ook echt zélf geschilderd heeft.

De analyse van het werk van Van Eyck werd enkele weken geleden besproken in de podcast 'Is it? The art mystery podcast' van de Amerikaanse kunsthistoricus Noah Charney. Hij is ook auteur en wordt geregeld gevraagd om op te treden als expert bij vermoedens van kunstvervalsing en kunstmisdrijven.

In zijn podcast stelt hij in elke aflevering de vraag of een specifiek schilderij echt is gemaakt door de bekende meester. Charney was verrast toen hij de analyse voor 'Sint-Franciscus ontvangt de stigmata' zag. "Het negatieve resultaat voor beide werken was zo verbazingwekkend dat er diepgaande tests zijn uitgevoerd om de resultaten te bevestigen", vertelde hij.

Charney sprak met Till-Holger Borchert, oud-directeur van Musea Brugge en een van de meest vooraanstaande Van Eyck-kenners. Volgens Borchert ondersteunt de analyse eerdere suggesties door experts dat beide versies van 'Sint Franciscus ontvangt de stigmata' atelierschilderijen zijn. Dat wil zeggen dat ze gemaakt zijn in het atelier van de kunstenaar, maar niet noodzakelijk door de kunstenaar zélf.

Ook Borchert vond de hoge negatieve score verrassend, maar zegt dat de AI-analyse van de kunstwerken vooral vragen oproept die verder onderzocht moeten worden.

Charney dacht zelf dat het schilderij in Turijn als een origineel zou worden bevestigd, en de versie in Philadelphia als een kopie, afkomstig uit Van Eycks atelier of uit een latere periode. "De negatieve resultaten suggereren dat de twee versies atelierwerken zijn", zegt Charney.

"Als een werk uit Van Eycks atelier komt, betekent dat niet noodzakelijk dat hij ook daadwerkelijk alle aspecten ervan fysiek heeft geschilderd", legt hij uit. "Dat is een misvatting die mensen hebben overgehouden aan het 19e-eeuwse beeld van de eenzame kunstenaar in een zolderkamer in Parijs die absint drinkt, sigaretten rookt, een baret draagt ​​en elk aspect van het werk zelf doet.”

"Dat zou kunnen betekenen dat er ergens een verloren origineel is dat veel meer van Van Eycks hand is dan deze exemplaren."

Beide Franciscus-schilderijen hebben ook een extra link met ons land. De Brugse adellijke zakenman Anselm Adornes vermeldt de werken in 1470 in zijn testament. Hij stond op het punt om een pelgrimstocht naar het Heilig Land te maken, vreesde voor zijn hachje, en vermaakte aan elk van zijn beide dochters een afbeelding van Franciscus, gemaakt door Van Eyck. Dochters Margriet en Louise waren allebei non; het is niet duidelijk of zij de schilderijen ooit hebben ontvangen. Anselm Adornes kwam overigens heelhuids terug van zijn pelgrimstocht. Getuige daarvan de Jeruzalemkapel en het Adornesdomein in Brugge.

Art Recognition heeft sinds zijn oprichting in 2018 een reputatie opgebouwd. In 2021 kon het bedrijf met de hulp van AI concluderen dat het meesterwerk 'Samson en Delilah' van Peter Paul Rubens met een waarschijnlijkheid van 91 procent niet door de meester zelf was geschilderd. Over het werk, te bezichtigen in de National Gallery in Londen, bestond al heel lang twijfel.  

En in 2024 kon Art Recognition tientallen vermoedelijk valse schilderijen identificeren die op de veilingsite eBay als authentiek werden aangeprezen. Het ging onder meer om werken van Claude Monet en Pierre-Auguste Renoir. De Monet werd aangeboden voor 600.000 dollar, de Renoir voor 165.000 dollar, maar waren met een waarschijnlijkheid van 95 procent vals.

Voor Carina Popovici, mede-oprichter en directeur van Art Recognition, was dit een opsteker. Ze wil met AI-analyses vervalsingen in de kunstwereld beter opsporen en kopers beschermen. Tegelijk moet AI musea, verzamelaars en veilinghuizen helpen om het verificatieproces van kunstwerken objectiever, accurater en sneller te maken.

De hoge negatieve resultaten voor 'Sint-Franciscus ontvangt de stigmata' verrasten ook haar. Zij had gedacht dat als het ene schilderij negatief was, het andere positief zou zijn. "Maar nee, ze waren allebei negatief", vertelt ze aan The Guardian .

"Ik denk dat de musea van Philadelphia en Turijn hier niet blij mee zullen zijn. Het is geen goed nieuws voor hen." The Guardian heeft beide musea gecontacteerd voor commentaar, maar kreeg voorlopig geen reactie.

Art Recognition voerde overigens eerder een analyse uit op 'Het portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw', een ander beroemd kunstwerk van Jan van Eyck. Daar kwam een waarschijnlijkheid van 89 procent uit dat het authentiek was.