Religie niet in opmars bij Gen Z: "Wie gelooft, doet dat wel actiever"

De voorbije jaren verschenen in de Vlaamse media opvallende berichten over een religieuze heropleving bij jongeren uit Generatie Z. Steeds meer jongeren zouden opnieuw de weg naar de kerk vinden, zich religieus uiten op sociale media of zich aansluiten bij spirituele gemeenschappen.

Uit recent onderzoek van het Jongerenonderzoeksplatform (JOP) blijkt echter dat dit beeld slechts gedeeltelijk klopt : de secularisering (evolutie waarbij godsdienst geen overwegende invloed heeft op de maatschappij) onder jongeren blijft toenemen, al ontwikkelen zich wel nieuwe vormen van geloofsbeleving binnen een kleinere, actieve groep.

"Uit het onderzoek blijkt dat gelovige jongeren over het algemeen minder belang hechten aan hun religie of levensbeschouwing en dat ze de geloofsregels van hun religie of godsdienst minder strikt naleven", zegt Fien Pauwels, onderzoeker bij het JOP, aan de redactie van 'De wereld van Sofie'.

"De resultaten tonen bovendien aan dat jongeren in 2023 meer ruimte lieten voor twijfel over hun geloof dan in 2018. Alles samen suggereren deze bevindingen dat religie een minder centrale rol speelt in het persoonlijke leven van jongeren en dat ze er op een meer reflectieve manier mee omgaan."

Deze resultaten komen uit de vijfjaarlijkse JOP-bevraging, waarbij tussen 2018 en 2023 jongeren in Antwerpen, Brussel en Gent werden ondervraagd over religie en levensbeschouwing. Het is het enige onderzoek in Vlaanderen dat deze thematiek op grote schaal opvolgt. De bevindingen tonen een blijvende trend van secularisering. De volgende bevraging is gepland voor 2028.

Toch is er een opvallende nuance. Binnen de groep jongeren die zich wél als gelovig beschouwt – vooral katholieke, christelijke en moslimjongeren – ziet JOP een toename in het bijwonen van religieuze diensten. "Vooral katholieke en moslimjongeren rapporteren dat ze vaker naar vieringen gaan. Ze geven ook aan meer sociale druk te voelen om hun geloof te beleven, vanuit ouders of leeftijdsgenoten."

Dat lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig: de individuele geloofsbeleving neemt af, maar wie gelooft, doet dat actiever? Volgens godsdienstsocioloog Wim Vandewiele (KU Leuven) is dat echter geen paradox. Hij ziet hierin juist de kenmerken van een post-seculiere tendens: "Religie is niet verdwenen, maar verandert van vorm."

"We leven niet in een tijd van heropleving, maar van herinterpretatie", zegt hij. "Jongeren nemen afstand van religie als vaste, opgelegde structuur. Ze maken hun geloof meer tot een persoonlijke, vrije keuze."

Volgens de godsdienstsocioloog ligt het tijdperk van de ‘massakerk’ definitief achter ons – het rooms-katholieke Vlaanderen waarin religie collectief en verplicht was. "Die tijd is voorbij. Jongeren zijn vandaag veel minder gebonden aan religie en kunnen er op hun eigen manier naar kijken."

"Mensen kiezen nu bewust wat bij hen past en wat voor hen betekenis heeft. Daardoor is religie minder iets collectiefs geworden en meer iets persoonlijks – en net daardoor kan het soms intenser beleefd worden, binnen kleinere groepen."

Wat opvalt, is dat religie steeds vaker een sociale en symbolische rol speelt. Jongeren organiseren zich rond religieuze praktijken of gebruiken ze als manier om een gevoel van gemeenschap te creëren. Denk aan retraites, kloosterweken of religieus geïnspireerd activisme.

"Wat we zien, is geen terugkeer naar dogma’s," zegt Vandewiele. "Wel een zoektocht naar verbondenheid. Religie krijgt opnieuw betekenis, maar de invulling ervan bepalen jongeren steeds vaker zelf – niet langer de kerk, moskee of synagoge."

Volgens Pauwels sluit dat ook aan bij de resultaten van het onderzoek. Jongeren gaan minder vaak af op religie als richtlijn voor hun gedrag. "Maar wie gelooft, zoekt vandaag eerder aansluiting bij het sociale of zingevende aspect ervan."

Toch verwijzen sommige media, religieuze leiders en commentatoren graag naar een soort religieuze heropleving. Maar waar komt dat beeld eigenlijk vandaan?

"Er zijn geen duidelijke cijfers die aantonen dat religie onder jongeren opnieuw aan populariteit wint. De vraag is dus of er werkelijk sprake is van een bredere trend, of dat die indruk vooral ontstaat door kleine groepen die - bijvoorbeeld via sociale media - veel aandacht krijgen."

"De stijging in het aantal jongeren dat religieuze diensten bijwoont, en de sociale druk die sommigen daarbij voelen, draagt ook bij aan het idee dat meer jongeren weer gelovig zijn", zegt Pauwels.

Vandewiele nuanceert: "'Revival' is geen passend woord. Religie is nooit echt verdwenen, maar heeft onderhuids voortgeleefd. Nu valt het opnieuw op, omdat jongeren hun geloof zichtbaar maken via sociale media – denk aan 'godfluencers' of publieke getuigenissen."

Hij pleit voor mildheid en realisme in het publieke debat: "We hoeven geen schrik te hebben dat we terugkeren naar het rooms-katholieke Vlaanderen van vroeger. Wat vandaag gebeurt, is iets fundamenteel anders."

Religie probeert vaak een antwoord te bieden op de onzekerheden van vandaag. "Jongeren groeien op in een tijd van crisis. Ze zijn op zoek naar iets dat richting geeft" - of het nu religie, klimaatactivisme of gemeenschap is."

"In een wereld waarin veel onzeker is, kan religie houvast en structuur bieden." Dat verklaart waarom sommige jongeren zich sterk verbonden voelen met een religieus kader, soms zelfs via heel strikte vormen. "Maar ook dat betekent niet dat er sprake is van een algemene terugkeer. Het gaat om individuele keuzes, die bovendien best veranderlijk kunnen zijn."

Volgens beide experts is religie voor jongeren vandaag niet meer het belangrijkste houvast, maar gewoon één van de vele opties om zin te geven aan het leven – net als sport, kunst, popcultuur of activisme.

"Waarom kiest iemand vandaag voor religie en niet voor K-pop of voetbal?", vraagt de godsdienstsocioloog zich af. "Dat fascineert mij. Jongeren zoeken naar echtheid, naar iets wat hen raakt. Soms vinden ze dat in religie – en dan nemen ze daar ook eigenaarschap over."

Zal de secularisering onder jongeren verdergaan? Waarschijnlijk wel, zegt Vandewiele. "De generatie die nu opgroeit – Gen Alpha – wordt nog minder religieus opgevoed. Mijn vermoeden is dat die trend zich zal voortzetten."

Wat het JOP-onderzoek vooral toont, is dat jongeren in Vlaanderen vandaag niet langer 'gelovig zijn omdat het moet', maar omdat ze er bewust voor kiezen. "Tegelijk merken we dat gelovige jongeren hun geloof minder belangrijk vinden dan vroeger, terwijl niet-gelovige jongeren net meer belang hechten aan het feit dat ze niet geloven", besluit Pauwels.

Daardoor wordt zowel geloven als niet-geloven een persoonlijke keuze en dat maakt het misschien wel betekenisvoller dan ooit.