Vandaag komt er een einde aan het 'New START-verdrag'. Dat was het laatste overgebleven verdrag tussen de VS en Rusland dat bindende, verifieerbare maximumlimieten oplegde aan de strategische kernwapens van beide landen. De presidenten Trump én Poetin hebben elk hun redenen om het verdrag niet te vernieuwen. Intussen denkt Europa luidop na over een eigen "Europese kern-afschrikkingsmacht".
Kernwapenverdrag VS en Rusland is afgelopen, Europa denkt aan eigen nucleaire afschrikking
Jens Franssen
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Voor het eerst in meer dan een halve eeuw zijn de Verenigde Staten en Rusland niet langer gebonden aan een verdrag dat hun strategische kernwapenarsenalen beperkt. Wat de weg kan vrijmaken voor een nieuwe mondiale nucleaire wapenwedloop tussen beide grootmachten - en dat is een riskante situatie.
Die wapenwedloop was eigenlijk in alle stilte al begonnen, want zowel de VS als Rusland investeren opnieuw fors in de modernisering van hun bestaande arsenaal. Zo kregen ook de Amerikaanse kernwapens die onder meer opgeslagen liggen op de Belgische luchtmachtbasis van Kleine Brogel een modernisering die ze preciezer maakt, en dus makkelijker inzetbaar.
Ook de kleinere kernmachten, zoals China, Pakistan, India en Noord-Korea, werken aan een opbouw van hun kernarsenaal door de productie van het aantal kernbommen op te drijven.
Politieke weerstand: de rol van Trump en China
President Donald Trump uitte herhaaldelijk kritiek op het verdrag. Zijn belangrijkste bezwaar was dat 'New START' een strikt bilateraal akkoord was dat alleen de VS en Rusland beperkte, terwijl China er geen deel van uitmaakte.
Hoewel China nog altijd beschikt over een aanzienlijk kleiner kernwapenarsenaal, breidt het dit snel uit. Trump beschouwde het verdrag daarom als onvoldoende aangepast aan de veranderende geopolitieke realiteit en pleitte voor een breder, trilateraal verdrag waarin ook China aan bindende limieten zou worden onderworpen.
Een extra doorn in het oog van de VS is dat China zijn conventionele strijdkrachten (landmacht, marine, luchtmacht, cyber- en ruimtecapaciteiten) gevoelig aan het uitbreiden is. China (en Rusland) experimenteert ook met nieuwe technologieën, zoals hypersonische wapens die niet onder het verdrag vielen, maar evengoed een ernstige bedreiging vormen.
Russische blokkade door de oorlog in Oekraïne
Ook aan Russische zijde was er geen enkel enthousiasme om het verdrag te verlengen. Integendeel. Tegen de achtergrond van de grootschalige militaire steun van de VS en de aan Oekraïne stelt het Kremlin dat wapenbeheersing niet los kan worden gezien van de bredere strategische confrontatie met het Westen.
Rusland verklaarde dat Amerikaanse inspecties van nucleaire installaties onaanvaardbaar zouden zijn zolang Washington, volgens Moskou, inzet op een "strategische nederlaag" van Rusland. In de Russische media wordt al sinds het begin van het uitbreken van de oorlog met Oekraïne gedreigd met de inzet van kernwapens tegen Europese hoofdsteden. Het gaat om strategische communicatie waarbij Rusland minstens zijn eigen bevolking zo wil voorbereiden op een plotse escalatie van het conflict met Oekraïne. In 2023 leidde dit alles tot de formele opschorting van de Russische deelname aan het verdrag. Moskou heeft zich voorlopig intussen wél nog aan de vastgelegde limieten uit het verdrag gehouden.
De kern van het verdrag
New START legde bindende plafonds op aan strategische, offensieve wapens. De belangrijkste beperkingen waren:
1.550 ingezette kernkoppen: Dit gaat om kernkoppen die op intercontinentale raketten zijn gemonteerd of die operationeel beschikbaar zijn voor strategische bommenwerpers.
700 ingezette draagmiddelen: Intercontinentale ballistische raketten (ICBM’s), raketten gelanceerd vanuit een onderzeeboot (SLBM’s) en strategische bommenwerpers die daadwerkelijk in gebruik zijn.
800 lanceerinrichtingen in totaal: Dit maximum omvat zowel ingezette als niet-ingezette lanceerinstallaties en draagmiddelen.
Deze maximumlimieten werden door beide partijen gecontroleerd via uitgebreide inspecties.
Europese kernafschrikkingsmacht?
De aanhoudende dreigementen en uitspraken van de Amerikaanse president Trump en vicepresident JD Vance over de Amerikaanse rol en het belang van de NAVO, heeft in de Europese Unie het besef aangewakkerd dat Europa mogelijk ook een eigen nucleaire afschrikkingsmacht moet ontwikkelen. Vandaag zijn er 2 Europese lidstaten met eigen kernwapens:
De Franse Force de Frappe: Frankrijk is de enige EU-lidstaat met een volledig onafhankelijk arsenaal (circa 290 kernkoppen). De Franse president Emmanuel Macron heeft herhaaldelijk aangeboden om de "vitale belangen" van Frankrijk breder te definiëren, zodat de Franse nucleaire bescherming ook andere Europese landen dekt. Nu kunnen Franse kernwapens enkel worden gebruikt als Frankrijk zou worden aangevallen.
Het Verenigd Koninkrijk: Hoewel het geen EU-lid meer is, blijft het Britse arsenaal (circa 225 kernkoppen) via de NAVO cruciaal voor de Europese veiligheid, al zijn zij technisch sterker afhankelijk van Amerikaanse raket-technologie (Trident).
Wat kan Europa dan wel doen?
Er liggen voorlopig 3 mogelijke scenario's op tafel: Het "Euro-Franse" Model: Dit is momenteel het meest besproken scenario. Frankrijk breidt zijn kernwapendoctrines uit naar de rest van Europa. In ruil daarvoor zouden landen als Duitsland en Polen financieel bijdragen aan de enorme kosten van de Franse modernisering van kernkoppen. Er zou een Europese nucleaire raad kunnen komen voor gezamenlijke planning, maar de uiteindelijke beslissing ("de vinger op de knop") blijft bij de Franse president.
De "Europese Nuclear Sharing": In plaats van Amerikaanse wapens, zouden Europese landen (zoals België, Nederland of Duitsland) Franse kernkoppen op hun eigen (Amerikaanse) gevechtsvliegtuigen kunnen monteren. Dit zou een directe kopie zijn van het huidige NAVO-systeem, maar dan puur Europees. Er zouden dan bijvoorbeeld Franse kernwapens op de luchtmachtbasis van Kleine Brogel komen te liggen.
Een volledig autonome EU-kernmacht: Dit is het meest ambitieuze (en juridisch complexe) én peperdure model. Hierbij krijgt de Europese Unie zelf zeggenschap over een arsenaal aan 'Europese kernwapens'. Dit stuit echter op grote problemen: wie binnen de EU mag beslissen over de inzet? Er zou een nieuw overlegorgaan moeten worden gecreëerd tussen de landen die deelnemen, met duidelijke verdragsregels. Het Non-proliferatieverdrag (NPV) verbiedt de overdracht van kernwapens aan niet-kernwapenstaten.
Wereldwijd groeit intussen verzet tégen kernwapens
De internationale strijd tegen kernwapens wordt vooral gedragen door landen die zelf geen nucleair arsenaal bezitten. Deze staten verzetten zich principieel tegen kernwapens vanwege hun catastrofale humanitaire en ecologische gevolgen.
Hun belangrijkste instrument is het Kernwapenverbodsverdrag (TPNW), dat in 2017 door de Verenigde Naties werd aangenomen. Meer dan 70 landen hebben dit verdrag inmiddels geratificeerd. Het verbiedt onder meer de ontwikkeling, het bezit, de inzet en de dreiging met kernwapens.
Geen enkele kernwapenstaat of NAVO-lid, dus ook niet België, heeft zich bij het verdrag aangesloten. Landen als Oostenrijk, Ierland (allebei géén NAVO-lidstaten), Mexico, Zuid-Afrika en Nieuw-Zeeland behoren tot de meest uitgesproken voorstanders. De grote kernmachten blijven echter vasthouden aan nucleaire afschrikking, waardoor echte ontwapening voorlopig uit beeld blijft.
