Lachen als sociaal signaal: waarom een lach soms meer zegt dan woorden

Als een woeste bizon, een spitsmuis of - volgens Jens Dendoncker - net als Ward Lemmelijn: een zeehondje met astma. We kennen allemaal wel iemand met een opvallende lach.

"De manier waarop iemand lacht, is grotendeels biologisch bepaald. Lachen ontstaat door korte, krachtige stoten tijdens het uitademen", zegt emeritus hoogleraar sociale psychologie Frank Van Overwalle in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Net zoals stemmen van mens tot mens verschillen, is ook ieders lach uniek. Dat komt doordat het stemkanaal bij iedereen anders gevormd is."

Hoewel lachen aangeboren is, speelt de omgeving ook een rol in hoe vaak en in welke situaties we lachen. Baby’s lachen al kort na de geboorte – en opvallend anders dan volwassenen. "Ze lachen meer zoals apen: ze ademen zowel in als uit tijdens het lachen. Dat komt doordat hun stemkanaal nog niet volledig ontwikkeld is. Naarmate ze opgroeien, verandert dat vanzelf."

Lachen is van bij het begin een sociaal hulpmiddel. Baby’s merken al snel dat hun lach reacties uitlokt bij ouders of verzorgers. "Ze worden beloond met aandacht en herhalen dat gedrag. Zo groeit lachen uit tot een belangrijk sociaal signaal."

Lachen heeft ook een diepere functie, vergelijkbaar met andere emoties. "Waar angst ons waarschuwt voor gevaar, geeft lachen net het tegenovergestelde signaal: het is hier veilig. Het versterkt sociale banden en maakt interacties soepeler."

Dat verklaart ook waarom lachen zo aanstekelijk is. "We zijn als mensen sterk geneigd om gedrag van anderen te spiegelen, ook onbewust. Als iemand lacht, nemen we die emotie vaak spontaan over. Daarom zijn groepsmomenten met humor zo verbindend."

Wie zich stoort aan zijn eigen lach, kan die misschien proberen te onderdrukken of bij te sturen – maar volledig veranderen is lastig. "Je lach is biologisch ingebouwd", zegt Van Overwalle. "Je kunt wel leren je emoties wat te beheersen of je lach aan te passen aan de situatie, maar helemaal herschrijven lukt niet zomaar."

Toch is het mogelijk om lachen bewust in te zetten in sociale contexten. "Lachen met iemands mopjes of verhalen bevestigt die persoon en versterkt de band. Het is een manier om sympathiek over te komen. Maar het moet wel oprecht zijn – een valse lach valt snel door de mand."

Een oprechte glimlach herken je volgens hem aan de spiertjes rond de ogen. "Die trekken samen en vormen kleine 'kraaienpootjes'. De mondhoeken optrekken kan iedereen, maar de ogen verraden of het menens is."

Volgens Van Overwalle lachen jongeren meer omdat ze volop bezig zijn met hun sociale identiteit. "Ze zoeken aansluiting bij leeftijdsgenoten en willen tonen dat ze het leuk hebben. Daarnaast zijn hun hersenen nog in ontwikkeling, waardoor ze minder sociale remmingen hebben."

Met de jaren verdwijnt die onbevangenheid geleidelijk. "Als volwassene ben je alerter op sociale conventies. In een formele vergadering pas je wel op met lachen op het verkeerde moment – dat kan contraproductief zijn."

Toch blijven we in elke levensfase lachen gebruiken als uitlaatklep voor spanning. Zelfs in stressvolle of verdrietige situaties, zoals op een begrafenis, kan er plots gelachen worden. "Lachen verlaagt het stresshormoon cortisol", legt hij uit. "Sommige mensen reageren zo instinctief op spanning."

En hoe zit het met dieren? Kunnen die ook lachen? "Bij sommige apensoorten is er wel degelijk sprake van lachen. Maar bij hen heeft het vaak een andere betekenis. Het ontbloten van tanden kan bijvoorbeeld ook een dreigende boodschap zijn. De menselijke 'volle en open lach' is toch iets unieks."

Onderzoek naar lachen - zowel bij mensen als bij dieren - staat overigens nog in de kinderschoenen. "De wetenschap focust vaak op 'serieuzere' emoties zoals angst of verdriet. De lach wordt jammer genoeg wat verwaarloosd", besluit hij.