Hoe een cafébaas koning werd, 16 vrouwen kreeg en een gruwelijke marteldood stierf

De podcast 'Jan van Leiden en het einde der tijden' is al 2 jaar oud. Hij werd begin 2024 uitgebracht door OPERA2DAY en de Nederlandse Bachvereniging, die ook een opera over Jan van Leiden maakte. Maar hij werd me pas onlangs getipt door een collega. Zeer terecht, vond ik.

Uit deze podcast leren we niet alleen veel over de 16e eeuw, maar ook over radicalisering in onze eigen tijd. 3 redenen waarom ook jij moet luisteren.

Het lijkt misschien een detail, maar proef die titel eens. Dat drievoudige binnenrijm! Kijk, daar word ik gelukkig van. Daaraan voel je al: dit is werk van mensen die op de details letten.

Deze podcast krijgt zo al bonuspunten nog voor ik op 'play' gedrukt heb. En gelukkig blijft het niet bij punten voor de titel alleen.

Want het verhaal van Jan van Leiden – geboren in 1509 in Leiden als Jan Beukelszoon – is niet echt bekend, maar zeker het beluisteren waard. Mislukte kleermaker wordt cafébaas, sluit zich aan bij de wederdopers (een protestantse afscheuring) en trekt naar Duitsland. Daar wordt hij in Münster de leider van die wederdopers en uiteindelijk kroont hij zich tot koning van 'het koninkrijk Sion', en bij uitbreiding de hele wereld.

Daar, in Münster, wachten ze op het einde der tijden, dat elk moment kan komen. Op Pasen. Of nee, op Pinksteren. Of toch nog later, maar in elk geval binnenkort.

Terwijl de katholieke prins-bisschop van Münster de stad belegert, radicaliseren de wederdopers steeds verder: alle inwoners van de stad moeten zich bekeren of ze worden gedood, op kritiek op de leiders komt de doodstraf te staan, geld wordt afgeschaft en alle boeken behalve de Bijbel worden verboden.

En aangezien er veel meer vrouwen dan mannen in de stad zijn, worden huwelijken met meerdere vrouwen toegestaan. Zo heeft Jan van Leiden uiteindelijk 16 vrouwen.

Nauwelijks anderhalf jaar duurt Jans glorieperiode. Uiteindelijk kan de prins-bisschop Münster weer overnemen, waarbij honderden wederdopers gedood worden.

Jan van Leiden zelf, amper 27 jaar oud, wordt samen met 2 andere leiders gruwelijk gefolterd en geëxecuteerd. Hun lichamen blijven 50 jaar lang in een ijzeren kooi aan de kerktoren hangen, als afschrikking. Sinds een paar jaar hangen de originele kooien trouwens opnieuw aan de toren - daarvoor hingen er replica's.

Een gruwelijk en tegelijk fascinerend verhaal van 500 jaar geleden? Dat zeker. Maar tegelijk doen de makers hun best om het ook naar het heden te trekken. Van bij het begin stellen ze zich de vraag: zou ik me ook door zo'n charismatische figuur kunnen laten verleiden? Pun intended.

Je denkt dan meteen aan Syriëstrijders en andere geradicaliseerde mensen, en over die parallel valt zeker iets te zeggen: het zijn figuren die zich op een bepaalde plaats verzamelen om daar een hemels koninkrijk te stichten met enkel 'zuivere' medestanders. Het koninkrijk Sion is in die zin niet ver verwijderd van het kalifaat van terreurgroep IS. Terrorisme-experte Beatrice de Graaf legt uit hoe de radicalisering van Jan van Leiden perfect overeenkomt met die van terroristen in de 21e eeuw.

Je kunt ook denken aan allerlei sektes die telkens opnieuw het einde der tijden voorspellen, waarna ze uitleggen waarom die datum toch niet klopte, maar hun nieuwe berekening zeker wel zal uitkomen. Wie herinnert zich nog dat veel mensen dachten dat de wereld op 21 december 2012 zou vergaan, omdat dan de Maya-kalender afliep?

Maar de makers van de podcast zien het ook ruimer, en wijzen naar de huidige polarisering: zijn we beter dan de volgelingen van Jan van Leiden wanneer we blind achter populistische leiders aanlopen, of wanneer we niet meer luisteren naar mensen die een andere mening hebben dan de onze? Zo wordt een 16e-eeuws verhaal plots erg actueel.