Schrijver Geert Mak: "VS zit in fascistisch proces richting point of no return"

De hardhandige aanpak van de Amerikaanse immigratiedienst ICE roept vragen op over de staat van de Amerikaanse democratie. Nederlander Geert Mak, die al verschillende boeken schreef over de VS, merkt duidelijke parallellen op met de jaren 20 en 30.

"Fascisme is een ideologie en je ziet elementen daarvan in de kringen van Trump, zoals een zuiverheidsdrang en een anti-vreemdelingen-discours. Het is ook een proces om een staat over te nemen. Dat zie je een-op-een als je vergelijkt met Mussolini (dictator van Italië) in de jaren 20 en de nationaalsocialisten (nazi's) in Duitsland in de jaren 30", zegt Mak. 

Wat houdt dat concreet in? "Het begint met het verdacht maken van het democratisch proces, het verdacht maken van de rechterlijke macht en het verdacht maken van de bureaucratie", aldus de 79-jarige auteur.

"Je roept een massabeweging in gang, gebaseerd op een gevoel van diepe onvrede en vernedering. Als zo’n beweging geluk heeft, kan die aanhaken bij een bestaande groep. Van daaruit kan je dan de macht krijgen en uiteindelijk in het hart van het machtsapparaat terechtkomen om je in te graven in alle machtsstructuren. Daar is Trump nu hevig mee bezig."

"Wat er ook heel erg bij hoort, is het stichten van een eigen militie", zegt Mak, verwijzend naar de situatie met ICE in Minneapolis.  

Mak zegt dat hij tot nog toe voorzichtig is geweest met de term 'fascisme', omdat er ook grote verschillen zijn. "Het is een ideologie uit de 20e eeuw, we leven nu in een andere tijd", zegt hij. 

"Een heel duidelijk verschil is dat we nu aan het discussiëren zijn over beelden die iedereen heeft gezien. In de jaren 20 en 30 bleef heel veel verborgen."

"De toenmalige fascistische bewegingen waren heel erg toekomstgericht. Ze wilden de moderne tijd omhelzen en voor hun eigen aanhang zorgen. Nu zijn ze heel erg nostalgisch, kijk maar naar de slogan 'Make America great again'."

De schrijver heeft begrip voor NAVO-baas Mark Rutte, die Trump ondanks alles te vriend probeert te houden. "We kunnen ons niet permitteren dat de NAVO uit elkaar valt. Nu toch nog niet. Het kan niet anders."

"Over 5 jaar zal de NAVO er wellicht heel anders uitzien. We moeten nu door een moeilijke en gevaarlijke fase heen", aldus Mak, die benadrukt dat de VS en Europa 80 jaar lang met elkaar vervlochten zijn geweest.

Moeten we de VS nu dan zien als een vijand? "Toch zeker als een potentiële tegenstander", antwoordt Mak.

Het voordeel is dat de laatste weken iedereen wakker hebben geschud, klinkt het. De auteur ziet ook instellingen die weerstand kunnen bieden: de rechterlijke macht, de staten en het militaire apparaat. 

Binnen het leger is er een lange traditie van samenwerking met de Europese bondgenoten, benadrukt Mak. "Dat krijg je niet zomaar omgedraaid."

Ook te gast in De Afspraak is Christophe Busch, directeur van het Hannah Arendt Instituut. Hij maakte eerder al een gelijkaardige analyse. "De democratie in de VS is nog niet vergleden. Maar het kan in een paar maanden tijd als water door de vingers wegglijden. Mensen kunnen zich dat moeilijk voorstellen", zegt hij.

"Er is altijd een 'point of no return' in dat fascistische proces. Ik denk dat we in de VS op de rand zitten", vult Mak aan. "Als de midterm-verkiezingen dit najaar grondig worden gesaboteerd of zelfs worden uitgesteld, dan zijn we dat punt voorbij, dan is het te laat."

"Koester je omgeving, koester je maatschappij, koester wat we hebben, want het is heel kwetsbaar", zo besluit hij.