Om de geschiedenis anders voor te stellen werden ook eeuwen geleden al belangrijke details op een schilderij veranderd. Dat blijkt uit een tentoonstelling in het KMSKA in Antwerpen die vrijdag start. Daar kan je een schilderij zien dat de afbraak van de Spaanse citadel van de Hertog van Alva uit 1577 herdenkt. Dat wordt extra interessant omdat die misleiding samenhangt met blaasstenen en een kwakzalver.
Kwakzalvers en blaasstenen: misleiding over de afbraak van Alva's citadel op expo in KMSKA
Dennis van den Buijs
Gepubliceerd:
Een belangrijk schilderij uit de 17e eeuw toont de afbraak van de Spaanse citadel in 1577, maar bevat aangepaste details die het historische feest omvormen tot een negatief tafereel.
"Met deze aanpassingen wilde het Spaanse gezag het beeld van de Antwerpse opstand veranderen," zegt Koen Bulckens, conservator bij het KMSKA.
Tweemaal per week duikt de podcast 'Het uur van de waarheid' in de wereld van misleiding, desinformatie en online bedrog. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
Een schilderij vertelt meer dan we denken. Soms is het zelfs een regelrechte poging om de geschiedenis een nieuwe draai te geven. Dat is kort samengevat de insteek van de expo ‘De val van Alva’s citadel’ die vrijdag start in het KMSKA in Antwerpen.
Centraal in de tentoonstelling staat een vroeg 17e-eeuws schilderij van een anonieme meester dat de afbraak van het Spaanse fort in Antwerpen in 1577 afbeeldt. Die zie je helemaal bovenaan in dit artikel. Dat fort was een Spaanse dwangburcht vol soldaten vanwaaruit de hertog van Alva de stad tijdens de Tachtigjarige Oorlog in zijn greep hield. Het was een gigantisch complex dat ongeveer de hele hedendaagse wijk het Zuid innam. Een symbool van overheersing en onderdrukking.
“In 1577 verjagen de Antwerpenaren de Spanjaarden voor korte tijd. Het stadsbestuur beslist meteen om de citadel af te breken. Volgens de bronnen leidde dat tot een waar volksfeest dat dagen duurde. De Spaanse bezetter was na jaren overheersing uit de stad verdreven. Om dat te vieren werd de afbraak van het fort afgebeeld op prenten en schilderijen die druk de ronde deden”, vertelt Koen Bulckens, conservator bij het KMSKA.
Amerikanen protesteren tegen de opmars van datacenters. En misleiding over de afbraak van Alva's citadel.
Gepubliceerd:
Dat tafereel lijk je als bezoeker te zien op het centrale schilderij van de expo in het KMSKA, de afbeelding bovenaan dit artikel. Maar niets is minder waar. “Er is iets aan de hand met dit doek. Het dateert van grofweg 40 tot 50 jaar na de feiten. Antwerpen staat dan opnieuw onder Spaans gezag. Verschillende details op het doek zijn aangepast ten opzichte van die eerste prenten”, zegt Bulckens.
Om te beginnen is er de sfeer. “De lucht is grimmiger en minder blauw dan in de eerdere versies”, zegt Bulckens. “We zien ook vechtende kinderen vooraan die zijn toegevoegd. Een sfeer van negativiteit dus.” De afbraak van de citadel van Alva werd duidelijk minder feestelijk gemaakt dan op prenten die dateren van kort na de feiten.
Kwakzalver of Willem van Oranje?
“Maar de belangrijkste aanpassing zien we links onderaan. Daar staat een kwakzalver met een kraampje. In de originele compositie kwam daar Willem van Oranje aangereden in een koets. Oranje was in 1577 het symbool voor de strijd tegen de Spanjaarden, de man met de nieuwe ideeën”, vertelt Bulckens.
De boodschap van het aangepaste schilderij is dan ook duidelijk: Willem van Oranje kwam net zoals de kwakzalvers leugens en valse waarheden verkondigen in Antwerpen. “Voor de elite van de stad, die de originele prenten kende, was dat een niet mis te verstane boodschap. Laat u niet opnieuw misleiden.”
De kwakzalver in de latere versie.
Willem van Oranje in vroege versies.
Pijnlijke blaasstenen
De blaasstenen links achter de kwakzalver, versterken volgens Bulckens die theorie. “Kwakzalvers worden meestal met allerlei attributen afgebeeld. Hier zien we enkel die blaasstenen hangen, zeer prominent. Dat is geen toeval.”
“Wie in die tijd stenen in de blaas had, kon ze enkel kwijtraken door een "steensnijder" een zeer pijnlijke ingreep te laten uitvoeren. Die was zo riskant, dat mensen vaak liever met pijn door het leven gingen. Al waren er kwakzalvers die beweerden dat zij het wél pijnloos zonder mes of bloed konden oplossen. Pure charlatans dus die pamfletten over hun kunsten verspreiden.”
De boodschap anno 1620 is duidelijk: Willem van Oranje en de verdrijving van de Spanjaarden bleken niet meer dan de illusie van een pijnloze genezing. De letterlijke analogie met stenen maakt de waarschuwing compleet. Want in de achtergrond op het schilderij zie je hoe de Antwerpenaren de stenen van het Spaans kasteel verwijderen. "De humanisten waren heel gevoelig voor zulke woordspelingen en moeten dit doorgehad hebben", zegt Bulckens.
Op de expo in het KMSKA kan je zulke blaasstenen trouwens bewonderen.
Geschiedenis herschrijven
Met al die aanpassingen wilde het hernieuwde Spaanse gezag de Antwerpse geschiedenis herschrijven. “Dit schilderij is gemaakt in een periode waarin de Spanjaarden terug zijn. Ze hebben de citadel heropgebouwd en willen bewust een ander beeld ophangen van de Antwerpse opstand uit 1577", zegt Bulckens.
"De afbraak van de citadel van Alva was geen feest, aldus het hernieuwde narratief. Er was drankmisbruik, geweld, de meisjes kwamen zwanger thuis. Spaansgezinde burgers bestelden zulke schilderijen. Er waren ook boeken en decoraties op openbare gebouwen om het heersende beeld te keren.”
Waar lag die citadel?
Leuk detail: de plek waar het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen nu staat, was in de 16e eeuw integraal onderdeel van de Spaanse citadel. Die zie je als stekelig bolwerk helemaal onderaan in het zuiden centraal op de kaart van Antwerpen hieronder.
Links de Ferrariskaart van eind 18e eeuw, rechts een hedendaags luchtbeeld.
De tentoonstelling ‘De val van Alva’s citadel: beeld en herinnering in turbulente tijden’ is te bekijken in het prentenkabinet van het KMSKA. Ze start op 6 februari en loopt tot 17 mei.
Regionaal nieuws uit Antwerpen
Gepubliceerd:
