Op 31 januari 1966 lieten 2 twintigers het leven bij een opstand van de mijnwerkers tegen de sluiting van de mijn in Zwartberg. Het was de 1e gedwongen sluiting van een Limburgse mijn, wat leidde tot groot ongeloof en verontwaardiging bij de mijnwerkers. De opstand met dodelijke afloop laat ook vandaag nog zijn sporen na in Genk. In Zwartberg zijn 2 straatnamen vernoemd naar de overleden mijnwerkers: de Jan Latoslaan en Valère Scleplaan.
60 jaar dodelijke opstand in Zwartberg: 2 doden bij protest tegen mijnsluiting in 1966
Samenvatting:
Op 31 januari 1966 kwamen twee jonge mannen om het leven bij een opstand van mijnwerkers in Zwartberg (Genk) tegen de sluiting van hun mijn.
De sluiting, veroorzaakt door goedkope Amerikaanse steenkool en de opkomst van gas en olie, leidde tot massaal protest en een gewelddadige confrontatie met de Rijkswacht.
De slachtoffers, Jan Latos en Valère Sclep, worden nog steeds herdacht met straatnamen en herdenkingen; "Die overleden mannen blijven voor ons symbolen van de mijnwerkersstrijd," zegt ex-mijnwerker Jean Ooms.
Op 22 december 1965 viel het verdict: de mijn van Zwartberg moest dicht. Aanleiding waren de goedkope Amerikaanse steenkool en de opkomst van gas en stookolie als nieuwe energiebronnen. 4.500 mijnwerkers vielen zonder werk.
Het was de eerste gedwongen sluiting van een Limburgse mijn, wat leidde tot groot ongeloof en veel verontwaardiging bij de mijnwerkers. Er brak een spontane staking uit, met een grote opstand op 31 januari in Waterschei.
"Rond de middag zijn zo'n 700 stakende mijnwerkers van Zwartberg naar Winterslag getrokken", klonk het in een verslag van Tuur Wouters op 31 januari 1966 over de opstand. "Ze konden binnendringen in het mijngebied, maar daar kwam het tot zeer ernstige strubbelingen met de Rijkswacht. Enkele personen raakten gekwetst."
Deze reportage over de rellen vonden we terug in het archief.
Jean Ooms, nu actief bij Museum Mijndepot, werkte toen als 23-jarige in de mijn van Eisden. "Wij staakten niet mee", blikt hij terug. "Ik was een jonge snaak en moest die dag toevallig niet werken. Met enkele vrienden ben ik dan gaan kijken in Waterschei."
Een veldslag tussen Rijkswacht en mijnwerkers
De arbeiders van Winterslag legden - net als in Zwartberg - de productie in hun mijn stil en sloten zich aan om nog voor de middagpauze mee op te trekken naar Waterschei, waar de Rijkswacht hen opwachtte. Het kwam tot een veldslag tussen de Rijkswacht en duizenden mijnwerkers.
De taferelen staan op het netvlies van Ooms gebrand. "De mijnwerkers stonden aanvankelijk vreedzaam aan de poort. Alles was rustig. Plots werd er afgeroepen dat we het terrein moesten verlaten. Nog geen 5 minuten later viel de Rijkswacht aan. We moesten vluchten, want ze schoten met alles. Dat optreden was onmenselijk. We zijn uiteindelijk een kilometer ver gevlucht."
De gebeurtenissen in Limburg hebben ons diep geraakt, vooral omdat ze zich voordeden in een streek waar de bevolking traditioneel zo kalm en minzaam is
Toenmalig premier Pierre Harmel
Bij de opstand vielen 2 doden. Jan Latos, een 27-jarige omstaander, werd in de rug geraakt door twee rijkswachtkogels. "Ze werden aangemoedigd om op ons te schieten", schreeuwde een getuige woedend na de feiten. Valère Sclep, een 26-jarige arbeider bij Ford Genk, kreeg later op de dag een traangasgranaat in het gezicht. Enkele minuten later stierf hij. 7 andere arbeiders raken zwaargewond.
"Latos was een toeschouwer, maar geen mijnwerker", aldus Ooms. "Ik zie nog zo voor me hoe ze hem een café hebben binnengedragen. Ik en mijn vrienden waren echt bang en zijn toen naar huis gegaan."
Een derde dode?
Maar voor de ex-mijnwerker hebben de gebeurtenissen die dag tot 3 doden geleid. "Men heeft het altijd over 2 slachtoffers, maar ik ben jarenlang een derde mijnwerker gaan bezoeken in het ziekenhuis van Waterschei. Theo Van Hecke had een kogel in de rug gekregen en raakte verlamd."
Dat kon Ooms niet loslaten. "Die man leefde tegelijk wel en niet. Hij heeft jarenlang in een ziekenbed gelegen. Uiteindelijk is hij gestorven in 1973."
Reactie van politici was voor ons vergif
De dodelijke slachtoffers maakten de mijnwerkers nog kwader. Toenmalig gouverneur Louis Roppe riep kort na de gebeurtenis op om de kalmte te bewaren. "Ik verzeker u dat de verantwoordelijke instanties met alle krachten de belangen van de getroffenen blijven behartigen. Kalmte en orde moeten terugkeren. De waarden waarop rekenen kan, zijn te kostbaar."
Ook toenmalig premier Pierre Harmel (PSC) deed een oproep tot kalmte. "De gebeurtenissen in Limburg hebben ons diep geraakt, vooral omdat ze zich voordeden in een streek waar de bevolking traditioneel zo kalm en minzaam is."
Mijnwerker Jean Ooms neemt ons mee terug naar de woelige dagen in januari 1966.
"Als mijnwerkers liet ons dat koud", weet Ooms. "Wij waren enkel bezig met de slachtoffers. Iedereen die iets met politiek te maken had, was voor ons vergif. Maar je kan niet ontkennen dat partijen zoals de Volksunie daar handig op hebben ingespeeld."
Een paar dagen later kwam de beslissing dat de mijnwerkers wel aan het werk kunnen blijven, weliswaar in een andere mijn. In oktober 1966 sloot de mijn in Zwartberg de deuren.
Littekens tot op de dag van vandaag
De opstand met dodelijke afloop laat vandaag nog zijn sporen na in Genk. Er zijn nog veel herdenkingspunten aan de mijn, zoals een gedenkteken ter plaatse van schacht 2 en Villa Opundi in Labiomista. In Zwartberg zijn 2 straatnamen vernoemd naar de overleden mannen: de Jan Latoslaan en Valère Scleplaan.
"Vlak na de gebeurtenissen hing er al een enorme droefheid over alle mijnwerkers", getuigt Jean Ooms. "Die overleden mannen blijven voor ons symbolen van de mijnwerkersstrijd. Elk jaar herdenken we in Waterschei alle slachtoffers van de Limburgse koolmijnen. Zij horen daar vast bij."
"We mogen dit nooit vergeten", zegt burgemeester Wim Dries (CD&V). "Dit was het eerste sociale conflict waarbij doden vielen sinds WOII. Voor de begrafenis van de 2 slachtoffers kwamen er de Zwartbergakkoorden, waardoor de andere mijnen nog veel langer open konden blijven. Dat is een duidelijk bewijs dat die slachtoffers heel wat in beweging hebben gezet."
Regionaal nieuws uit Limburg
Gepubliceerd:
