'Rechtszaak van de eeuw': hoe Neurenberg symboolstad werd (en nu ook een film) 

Hermann Göring, vertolkt door Russell Crowe, scheurt - bij gebrek aan een witte vlag - een stuk van de rok van zijn dochter om zich over te geven aan de Amerikanen. Die kunnen nauwelijks geloven wie ze in handen hebben. Het is de openingsscène van 'Nuremberg', de nieuwe film van de Amerikaanse regisseur James Vanderbilt.

Of het in mei 1945 echt zo is gegaan, weten we niet. Maar dat de Amerikanen opgelucht zijn dat ze net hem kunnen arresteren, staat buiten kijf. Als chef van de Luftwaffe en 'tweede man' in het Derde Rijk is Göring het prominentste overgebleven nazikopstuk. Adolf Hitler, de Führer die Europa in een allesvernietigende oorlog had gestort, heeft al zelfmoord gepleegd. Ook propagandaminister Joseph Goebbels ontloopt de nederlaag door zichzelf van het leven te beroven.

De vraag is nu wat er met Göring en ook 23 andere nazibonzen moet gebeuren. Aanvankelijk willen het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie de oorlogsmisdadigers openbaar laten executeren, zonder proces. "Tot dan toe was dat de gang van zaken en daarmee was het hoofdstuk afgesloten", legt historicus Henrike Claussen uit. Ze was jarenlang directeur van het Documentatiecentrum van de Processen van Neurenberg.

Ook de Amerikanen vinden onmiddellijke executies lange tijd de beste manier om een streep te trekken onder het naziregime. Maar onder druk van juristen komen de geallieerden uiteindelijk overeen om toch een internationaal tribunaal in te richten. Een absoluut unicum en geenszins zonder risico.

"In de zomer van 1945 kwamen ze samen om zich te buigen over de vele vragen die er waren: hoe moet dit proces eruitzien? Wie gaan we aanklagen? Wat is de juridische basis? Die was er namelijk niet, en een procedé evenmin", zegt Claussen.

Op die vragen geeft het Verdrag van Londen een antwoord, dat ook België ondertekent. Het legt de basis voor een internationaal proces dat de "rechtszaak van de eeuw" zou worden. "Niets minder dan een hele wereldoorlog moest hier behandeld worden, dat is enorm", onderstreept de historicus.

Göring en de andere beklaagden moeten zich verantwoorden voor misdaden tegen de vrede, oorlogsmisdaden, samenzwering en misdaden tegen de menselijkheid.

Naast het hoofdproces volgen nog 12 vervolgrechtszaken tegen minder prominente nazi's en collaborateurs, zoals de 'doktersprocessen' over experimenten op mensen en de 'industrieprocessen' rond dwangarbeid en economische collaboratie.

Dat deze nazi’s uitgerekend in Neurenberg terechtstaan, een grote stad in het zuiden van Duitsland, is niet toevallig. Enerzijds zijn er de praktische overwegingen: er staat nog een nagenoeg onbeschadigd gerechtsgebouw en een groot cellencomplex. Anderzijds is Neurenberg ook een van de steden die onlosmakelijk met de nazicultuur verbonden is.

Hitler organiseerde er gigantische partijbijeenkomsten in een door Albert Speer ontworpen stadion (die ingenieur-architect stond trouwens ook op het proces terecht). In de stad werden ook de zogenaamde Rassenwetten van Neurenberg opgesteld. Die degradeerden Joden tot tweederangsburgers en vormden de wettelijke basis voor hun vervolging en uiteindelijk hun uitroeiing.

Jarenlang waren de ogen van de wereld op Neurenberg gericht als de stad van het kwaad. Op dezelfde plaats berichten in 1945 honderden journalisten over hoe de geallieerden de democratie proberen te herstellen. Die missie legt de aanklagers veel druk op.

De onzekerheid over hoe de processen zullen verlopen, is groot. Dat voel je ook voortdurend in de film. Alles is nieuw, nog nooit hebben individuen zich voor zulke misdaden tegenover een internationale jury moeten verantwoorden. Uit hedendaags perspectief lijkt het misschien eenvoudig om de misdaden van Göring en de anderen hard te maken, net omdat ze zo overduidelijk zijn.

Toch is het niet zo evident als het lijkt. De processen gaan namelijk amper een half jaar na het einde van de oorlog van start, en dat in een compleet verwoest land. "Ik noem het een openhartoperatie. Ze zijn nog volop bezig met het verzamelen van bewijsmateriaal, zijn nog altijd naar verantwoordelijken en daders op zoek, en tegelijk zijn de processen al volop aan de gang", legt Claussen uit.

"In een proces draait het niet om wat je weet, maar wel om wat je kunt bewijzen. De aanklagers wilden de nazi's overmeesteren aan de hand van hun eigen documenten. Maar je moet natuurlijk wel de juiste vinden in massa’s achtergelaten papier."

Zo ontbreekt in 1945 nog een cruciaal document. "Niemand kende het bestaan van hét schriftelijke bewijs voor de planmatige massamoord op de Joden, het protocol van Wannsee. Dat is pas in 1947 gevonden."

Ook moeten de aanklagers afrekenen met verbaal en tactisch bijzonder sterke beklaagden. Zeker de charismatische Göring springt op dat vlak in het oog. Dat wordt ook duidelijk in de gesprekken met zijn psychiater Douglas Kelley, gespeeld door Rami Malek. Hun verstandhouding is de rode draad door 'Nuremberg'. Die focus moet de kijker confronteren met het idee dat het kwaad niet uitzonderlijk of monsterlijk is, maar schuilt in gewone mensen.

Uiteindelijk worden 12 doodstraffen uitgesproken, waaronder tegen Göring. Toch ontsnapt hij aan de strop. Vlak voor zijn executie bijt hij een gifcapsule stuk. Hoe hij daaraan komt, is nooit opgehelderd.

Voor de geallieerden — en vooral voor de Amerikanen, die de toon zetten in de processen — is het experiment een succes. Zo wordt het ook verkocht in eigen land. "Het was een soort heldenverhaal voor de Amerikanen: zij als stichters van vrede en democratie. Dat is een krachtig narratief", zegt Claussen.

Maar hoe kijken de Duitsers ernaar? Uiteindelijk beslissen de 'bezetters' over het lot van prominente politici en generaals die 12 jaar lang de plak hadden gezwaaid en door een meerderheid ook waren bejubeld.

"Enerzijds stonden velen kritisch tegenover de processen. Ze zagen ze als 'Siegerjustiz' (oneerlijke rechtspraak door de overwinnaar, red.). Anderzijds waren er ook velen die het goed vonden dat eindelijk degenen terechtstonden die de bevolking dit allemaal hadden aangedaan", weet Claussen.

Met die uitleg probeerden veel Duitsers zich uit hun eigen verantwoordelijkheid en schuld te praten, benadrukt ze. Want: "Velen hebben meegedaan, of op z’n minst toegekeken."

Pas vanaf de jaren 80 komt er een kentering in de manier waarop Duitsers naar de nazitijd en de Holocaust kijken. Bondspresident Richard von Weizsäcker noemt in 1985 het einde van de Tweede Wereldoorlog voor het eerst een "bevrijding" en niet langer een nederlaag.

Die uitspraak valt samen met een toenemende historische en politieke verwerking van het verleden. Daardoor komt er opnieuw aandacht voor de processen, ditmaal in een gunstiger daglicht. "Ook hier in Duitsland begon men Neurenberg te zien als een belangrijk internationaal voorbeeld", zegt Claussen. De start van het Internationaal Strafhof in Den Haag in 2002 brengt de erfenis van Neurenberg nog eens nadrukkelijk onder de aandacht.

In dat spoor ontstaat begin jaren 2000 ook het Documentatiecentrum, wat het imago van de stad ingrijpend verandert. "Stadsbewoners vertelden me vaak dat ze vroeger niemand de rechtszaal zouden tonen: het was een plaats van schaamte. Vandaag nemen ze er vrienden en familie graag mee naartoe, omdat ze er trots op zijn."

Tachtig jaar na Neurenberg ziet Claussen hoe de trots op de internationale samenwerking en eensgezindheid van toen langzaam afbrokkelt. "Dat het proces er überhaupt kwam, was allesbehalve vanzelfsprekend. Het was een doorbraak voor het multilateralisme. Decennialang hebben we geloofd in een gezamenlijk vastgelegde rechtsorde. Die staat vandaag zwaar onder druk."

Ze verwijst onder meer naar Amerikaans president Donald Trump, die internationale rechtsregels naast zich lijkt neer te leggen en zelfs sancties oplegt aan rechters van het Internationaal Strafhof.

Of de film in deze woelige tijden een constructieve rol kan spelen, valt af te wachten. Claussen is alvast sceptisch. "De film is soms ronduit melodramatisch, zelfs kitscherig. Voor dit onderwerp werkt dat naar mijn mening niet."

Bovendien rammelt het historisch gezien op meerdere punten. "Eerst en vooral lijkt de rechtszaal in de film totaal niet op de echte", zegt ze. "Ook dialogen en pleidooien tijdens het proces zijn vaak verzonnen, terwijl ze nochtans gewoon op het internet te raadplegen zijn."

Claussen stelt zich de vraag of de Processen van Neurenberg, met hun complexiteit en zwaarte, zich eigenlijk wel lenen tot een Hollywoodverfilming. Oordeel vooral zelf: vanaf vandaag is 'Nuremberg' te zien in de Belgische bioscopen.