Eén jaar geleden veroverde de door Rwanda gesteunde rebellenbeweging M23 zonder slag of stoot de miljoenenstad Goma, de hoofdstad van de provincie Noord-Kivu. In de weken daarop zou ook Bukavu vallen en vorige maand nam M23 ook een tijdlang Uvira in. De rebellen lijken zich in het oosten van Congo een stevige militaire en politieke machtsbasis te hebben verworven. Hoe is de situatie vandaag voor de inwoners? Een zaak staat vast. Nee, president Trump, u heeft géén vrede gebracht in Oost-Congo.
Eén jaar na inname van Congolese miljoenenstad Goma door M23-rebellen: "Nieuwe orde met meer dan één donkere keerzijde"
Exact een jaar geleden, in de nacht van 26 op 27 januari, rolden de voertuigen van de M23-rebellen de stad Goma in. Opnieuw, want ze hadden de stad al eens ingenomen in 2012, toen voor enkele weken. Opnieuw zaten de inwoners tussen hamer en aambeeld, tussen de oprukkende M23 en de plunderende regeringssoldaten en hun huurlingen, de Wazalendo. De chaos duurde een drietal dagen en eiste enkele duizenden mensenlevens. Opnieuw stond de VN-stabilisatiemacht MONUSCO erbij zonder in te grijpen.
Maar ditmaal waren de rebellen gekomen om te blijven. Meer nog, tegen het eind van februari hadden ze ook de hoofdstad van Zuid-Kivu, Bukavu, in handen. En ze sloegen hun tentakels steeds verder uit naar de winstgevende mijnen in de regio. De coltanmijn van Rubaya was een oorlogsbuit van jewelste.
De stilte van de internationale gemeenschap was oorverdovend. Alleen België stak zijn nek uit door Rwanda te veroordelen voor zijn inmenging. Dat land verbrak in maart 2025 de diplomatieke banden met ons land en schortte de bilaterale akkoorden op. Minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot noemde de reactie "disproportioneel" en zette de Rwandese diplomaten op hun beurt ons land uit.
Schijndiplomatie
In de loop van de volgende maanden waren er nieuwe pogingen om een dialoog op te starten. Een dialoog tussen de Congolese regering en de M23-rebellen met hun politieke leider Corneille Nangaa, en een dialoog tussen Congo en Rwanda. Dat blijft een bevreemdende piste, want officieel had Rwanda niets met de burgeroorlog te maken. President Kagame bleef ontkennen dat er ook regeringstroepen de grens waren overgestoken.
De gesprekken leidden tot een raamakkoord tussen Congo en de M23 én een vredesakkoord tussen Congo en Rwanda. Dat gebeurde na bemiddeling van Qatar en van de Verenigde Staten. Het was president Trump die begin december 2025 de pluim op zijn hoed stak, tijdens een ceremonie met president Tshisekedi van Congo en Kagame van Rwanda.
Negatieve vrede
Vrede op papier betekent niet automatisch vrede op het terrein. "Je kunt wel de grond veroveren, maar niet de harten van de mensen", vertelde een inwoner van Goma vorig weekend aan een Belgische ontwikkelingswerker die toch de grens was over geraakt. Voor ons, buitenlandse journalisten, is het nog haast onmogelijk om in Goma en de regio de temperatuur te gaan aanvoelen.
Maar een belronde met inwoners en met Belgische insiders heeft enkele zaken verhelderd: de nieuwe orde is veeleer een façade, het vredesakkoord van Trump ook, de Congolese bevolking zit geprangd tussen de bezetters en een president die met patriottisme zijn eigen zwaktes verdoezelt, en de "internationale gemeenschap" laat geopolitieke belangen voorgaan op het lot van de plaatselijke bevolking.
Nieuwe orde: stabiliteit en angst
"Het is opnieuw rustig in Goma, geen beschietingen meer, geen plunderingen, we kunnen opnieuw naar de markt gaan." Een aantal inwoners is opgelucht dat de nieuwe machthebbers stabiliteit en orde hebben gebracht. Er zijn patrouilles, zelfs verkeersagenten. Er zijn minder wegversperringen en er is gewerkt aan de gebrekkige verdeling van water en elektriciteit. Alleen de banken zijn na een jaar nog steeds niet in werking, en de luchthaven is nog steeds gesloten. Al bij al hebben de nieuwe machthebbers een poging gedaan om zich ook als echte bestuurders in de samenleving te integreren, klinkt het.
Integreren of opleggen? Dat is niet helemaal duidelijk en het wantrouwen is zeker niet weg. Een andere inwoner spreekt nog van een angstklimaat. Er zijn wel minder afrekeningen dan in de weken na de verovering. Maar de spanning is niet weg, integendeel. Het lijkt een façade, een negatieve vrede, een schijn van discipline die elk moment opnieuw kan ontploffen, zo hoor ik.
Het lijkt op een negatieve vrede, die elk moment kan ontploffen
inwoner Goma
Vooral de persvrijheid is een heel heikel punt. "Ze willen de waarheid niet horen, ze hebben alleen hun eigen grote gelijk", zegt een journalist uit Bukavu. Hij kreeg klappen, enkele dagen nadat een andere journalist van een plaatselijke radio dagenlang was verdwenen. Hij werd teruggevonden aan de kant van de weg, levend, maar zwaar gefolterd. Maandenlang al hadden hij en zijn team onder de radar geprobeerd om zo waarheidsgetrouw mogelijk nieuws te brengen en pogingen tot polarisering te ontkrachten. Dat is de prijs van de neutraliteit. In deze oorlog wordt iedereen verplicht om kant te kiezen.
Een schijnvredesakkoord
Op het terrein gaat de oorlog voort. Hij wordt smeriger, technischer en minder voorspelbaar. Het meest recente slagveld is de stad Uvira, aan de grens met Burundi. Twee dagen nadat de inkt van het vredesakkoord was opgedroogd, vielen de M23-rebellen er binnen. Tienduizenden mensen sloegen op de vlucht. In de opvangkampen in Burundi zijn intussen al ziektes uitgebroken en kinderen gestorven door de slechte omstandigheden daar.
Begin januari verliet M23 dan onverwachts de stad, en is het moeilijk om de situatie ter plaatse in te schatten. De stad is afgesloten van het noorden. De rebellen hebben de vallei in handen en daar wordt nog gevochten. Nieuw zijn de drones die worden ingezet door het Congolese leger, ze zijn dodelijk en hebben al hele dorpen platgelegd.
Nog meer beangstigend is de inzet van huurlingen. Op sociale media zijn filmpjes te zien van de Amerikaanse privé-militie Blackwater, in de straten van Uvira en op een Congolees militair hoofdkwartier. Geruchten of niet, het is geen geheim dat president Trump de militie onder leiding van Eric Prince, die zich een slecht imago had verzekerd in de oorlog in Irak, wil inzetten om de Amerikaanse bedrijven te beschermen die om grondstoffenjacht komen in de regio. Een gevaarlijke evolutie.
De president die de oorlog nodig heeft
Wat heeft een verzwakte president nodig om zijn landgenoten te verenigen? Juist, een gemeenschappelijke vijand. Sinds het Congolese leger met pek en veren uit Goma is gejaagd, en zijn militie Wazalendo ook, slaat president Tshisekedi de oorlogstrom.
Patriottisme is het sleutelwoord. Het helpt hem om de gelederen te sluiten, en om te verdoezelen dat hij zelf de grootste moeite heeft om zijn verkiezingsbeloftes aan de bevolking te houden. Waar zijn de nieuwe wegen? Hoe pakt de regering de corruptie aan? De overbevolking in de hoofdstad Kinshasa en de wekelijkse overstromingen?
Ook ons land trekt de kaart van Congo. Een maand geleden bezocht minister van Defensie Theo Francken Congo en ging hij naar de militaire basis van Kindu, op enkele honderden kilometers van het front.
Zijn boodschap was duidelijk: "We hebben een keuze gemaakt voor Congo, nu Rwanda afhaakt. Dat betekent ook dat we daar China moeten buiten krijgen, want dat land haalt daar nu alle grondstoffen weg, die wij ook nodig hebben voor onze wapensystemen. Gedaan met het moraliserende vingertje." Kort gezegd: ook voor Francken spelen de grondstoffen een belangrijke rol.
Risico op een verdeeld land
Het confict in Oost-Congo is volgens al mijn contacten aan het escaleren. De gewapende vrede is broos, er spelen meer belangen dan ooit en de bevolking is gedwongen om een kant te kiezen, en dat is deze dagen vaak die van de rebellen.
"Het is een overlevingsmethode", zegt een inwoner. "Je moet nu eenmaal meedoen met de machthebbers die in staat zijn om je te beschermen." De journalisten zitten al helemaal tussen twee vuren. Wat ze ook schrijven, het lijkt alsof ze een kant kiezen, en dat kan je met je leven bekopen. "En toch doen we onze job nog, want de bevolking heeft nood aan waarheid. Als wij weggaan, wie zal die waarheid dan nog vertellen?"
