Laat China na Venezuela ook Groenland schieten?

Tien dagen. Meer had president Trump niet nodig om de wereld op zijn kop te zetten bij de start van 2026. Hij ontvoerde de Venezolaanse president, dreigde Groenland te annexeren en kondigde zware tarieven aan tegen iedereen die nog handelt met Iran. Drie crisissen, drie continenten, één rode draad: China.

Trump hamert erop dat Amerika moet ingrijpen vóór Peking het doet. Bij Venezuela wijst hij op Chinese oliebelangen. Bij Groenland spreekt hij van Chinese en Russische schepen die rond het eiland zouden varen. Bij Iran gaat het om de olie die naar China vloeit. Het is een wereldbeeld waarin elke Amerikaanse actie, hoe agressief ook, defensief wordt: wij moeten wel, want anders komt China.

Maar wat als dat verhaal niet klopt? Wat als de Chinese aanwezigheid in die regio's veel beperkter is dan Trump beweert? En misschien nog interessanter: wat als China stiekem profiteert van de chaos die Trump veroorzaakt?

De Amerikaanse acties lijken op het eerste gezicht willekeurig: een staatsgreep in Zuid-Amerika, territoriale claims in het Hoge Noorden, sancties tegen het Midden-Oosten. Maar er zit wel degelijk een strategie achter. De rode draad is de strijd om kritieke grondstoffen en de wil om de invloedssfeer van China in te perken.

China heeft quasi een monopolie op zeldzame aardmetalen: zestig procent van de mondiale mijnbouw en meer dan negentig procent van de verwerkingscapaciteit. Die mineralen zijn essentieel voor alles van elektrische wagens tot defensiesystemen. Door Venezuela over te nemen krijgt Washington toegang tot olie én mijnbouwconcessies. Door Groenland te claimen houdt het rivalen weg van ontluikende handelsroutes én potentiële mineraalreserves.

We leven in een bipolaire wereld die steeds meer gedefinieerd wordt door de rivaliteit tussen Washington en Peking. De vraag is alleen: is de Chinese dreiging in deze regio's even groot als Trump beweert?

Begin januari bracht de Chinese gezant Qiu Xiaoqi nog een bezoek aan president Maduro in Caracas. Drie uur duurde het gesprek, nieuwe akkoorden werden gesloten, het "ijzersterke partnerschap" werd bevestigd. Enkele uren later stonden Amerikaanse militairen in datzelfde paleis. De Chinese gezant was mogelijk nog in het land.

Het is een beeld dat blijft hangen: de geavanceerde inlichtingendiensten van China zagen de invasie niet aankomen, of waarschuwden Maduro tevergeefs. Hoe dan ook, het tekent de grenzen van de invloed van Peking. Venezuela was ooit de grootste ontvanger van Chinese leningen in heel Latijns-Amerika, goed voor zo'n zestig miljard dollar aan officiële leningen, sommige schattingen lopen op tot honderd miljard als je alle investeringen meerekent. Maar die tijd lijkt nu voorbij.

"Een decennium geleden zou ik zeker gezegd hebben dat China een heel belangrijke partner had in Venezuela," zegt Sara Van Hoeymissen, docent aan de Koninklijke Militaire School in Brussel. "Maar dat belang is nu flink afgenomen."

De Venezolaanse olieproductie kelderde de voorbije jaren van twee miljoen vaten per dag naar minder dan negenhonderdduizend. De Chinese leningen werden terugbetaald in olie, maar die kwam nooit in de verwachte hoeveelheden. Daarbij maakten corruptie en rechtsonzekerheid Venezuela tot een moeilijke omgeving om zaken te doen. Het meeste geld is intussen terugbetaald, maar Venezuela zou China nog zo'n tien tot vijftien miljard dollar schuldig zijn.

China leek vast te zitten aan een tanende investering waaruit het moeilijk kon stappen zonder gezichtsverlies. De relatie met Maduro was een molensteen om Pekings nek: diplomatiek belastend, economisch teleurstellend, maar politiek te gevoelig om te dumpen. Nu heeft Washington dat probleem overgenomen. Als Venezuela instabiel blijft, kan Peking naar de Amerikanen wijzen.

Trump beloofde dat Amerikaanse oliebedrijven miljarden zouden investeren om de sector te herstellen. Maar China heeft dat al geprobeerd, met matig succes. Sommige Chinese commentatoren voorspellen dan ook dat Venezuela voor Amerika "duurder zal worden dan Afghanistan."

Voor regimes die hun lot aan China verbonden, is de les hard. Peking biedt diplomatieke steun, maar geen militaire. Iran leerde dat al toen de Amerikanen er vorig jaar bombardeerden. Nu leert Venezuela het opnieuw: China protesteert, maar doet niet meer. Partners van Peking beginnen zich af te vragen of China hen beschermt wanneer het stormt, of alleen bevriend is wanneer de zon schijnt.

"Voor een regime dat zijn eieren in het Chinese mandje heeft gelegd kan dit een grote teleurstelling zijn," zegt Van Hoeymissen. "China is niet bereid om zeer verregaande steun te betuigen. China heeft partnerschappen, geen allianties."

Sterker nog, China kan verrassend snel schakelen wanneer een regime valt. Je zou denken dat Peking gehechtheid heeft aan het zittende regime. Maar de analyse die China vaak maakt is het tegenovergestelde: omwille van economische belangen moet het zich zo snel mogelijk aanpassen aan de nieuwe situatie. Bovendien heeft China zich jarenlang voorbereid door energiebronnen te diversifiëren. Venezuela levert nog maar zo'n vier procent van de Chinese olie-import.

Dan het Hoge Noorden. Trump beweert dat het rond Groenland "wemelt" van Chinese en Russische schepen, dat Amerika moet ingrijpen voor Peking zijn vlag plant in het ijs. In Davos noemde hij het eiland "een stukje ijs" dat Amerika toekomt.

"Dat klopt pertinent niet," zegt Karen Van Loon, onderzoeker Arctische geopolitiek bij het Clingendael Instituut. "De Deense autoriteiten die het gebied effectief monitoren, zeggen expliciet dat ze geen Chinese oorlogsschepen zien."

NAVO-bronnen bevestigen dat beeld: geen schepen, geen onderzeeërs. Scheepstrackingdata tonen geen Chinese aanwezigheid. Ook de Deense minister van Buitenlandse Zaken was duidelijk: het beeld van Russische en Chinese schepen in de fjorden klopt niet. Trump gebruikt Groenland als symbool voor strategische kwetsbaarheid, maar vermengt dat met claims die feitelijk onjuist zijn.

Een recente Harvard-studie bracht alle Chinese investeringspogingen in de Arctische regio in kaart. Van de 57 voorgestelde ontginnings- en infrastructuurprojecten zijn er slechts 18 actief. De rest is gestrand of geannuleerd. Voor Groenland is het beeld nog schraler: van acht voorgestelde Chinese projecten zijn er zeven mislukt.

Chinese staatsbedrijven dongen mee naar luchthavencontracten, maar trokken zich terug toen Denemarken zelf ging financieren. Het enige project dat enigszins doorging (een minderheidsbelang in een mijnbouwproject rond zeldzame aardmetalen) ligt volledig stil door juridische problemen en een uraniumverbod van Groenland.

De Harvard-onderzoekers zijn duidelijk: "Het narratief dat China Groenland opkoopt wordt niet bevestigd door de resultaten. De angst gaat over wat zou kunnen gebeuren, niet over wat daadwerkelijk is gebeurd." Opgeblazen claims worden nu gebruikt om beleid te rechtvaardigen.

Wat doet China dan wél in de regio? "China speelt een spel op lange termijn," zegt Van Loon. "Geen actieve militaire aanwezigheid. Ze willen subtieler aanwezig zijn: onderzoeksschepen, klimaatstudies. Dat klinkt onschuldig, maar in het Noordpoolgebied is alles dual use." Data die je verzamelt voor klimaatonderzoek zijn ook militair bruikbaar.

Groenland heeft die Chinese interesse trouwens jarenlang zelf uitgespeeld. Het eiland wil meer autonomie maar leeft van Deense subsidies, zo'n zeshonderd miljoen euro per jaar. Door te flirten met Peking kreeg Nuuk uiteindelijk een internationale luchthaven die Kopenhagen zelf financierde. China was een nuttig drukmiddel, meer niet.

Ondertussen wacht Peking geduldig af. Het ijs smelt, letterlijk. Routes die tien jaar geleden onbevaarbaar waren, worden dat steeds minder. "Klimaatverandering maakt die route steeds haalbaarder," zegt Chen Weihua, die bijna veertig jaar voor de Chinese staatskrant China Daily werkte. "China zal dat verkennen, want waarom niet? Het is in het belang van de mensheid, niet van China alleen."

In Davos sprak Trump negentig minuten lang over Amerikaanse grieven tegen de wereld. Europa noemde hij profiteurs, internationale samenwerking een verliespost. Het was in dezelfde zaal waar de Chinese president Xi Jinping in 2017 het globalisme verdedigde en protectionisme vergeleek met "jezelf opsluiten in een donkere kamer."

Die tegenstelling is alleen maar scherper geworden. De Chinese vicepremier presenteerde zijn land dit jaar in Davos als "de volwassene in de kamer." Trump maakt het Peking wel heel makkelijk om die rol op te eisen. Hij schendt soevereiniteit, negeert internationaal recht, bedreigt bondgenoten. China kan nu zeggen: kijk, wíj respecteren de regels.

"Trump gedraagt zich als een negentiende-eeuwse imperialistische macht," zegt Chen Weihua. "Land grijpen hier en daar, met geweld. Hij beweert de naoorlogse wereldorde te hebben opgericht en vernietigt die nu eigenhandig." 

Maar die morele positie heeft een keerzijde. Als Amerika soevereiniteit aan zijn laars lapt, waarom zou China zich dan nog aan de regels houden? "Trump geeft China een hele mooie voorzet van hoe je kan omgaan met andermans territorium," merkt Van Loon op. "Ze kunnen het nu formeel afkeuren, maar ze nemen er wel akte van." Binnenskamers worden in Peking ongetwijfeld analyses gemaakt van hoe de Amerikanen te werk gaan. De naam die daarbij valt: Taiwan.

Chen Weihua is stellig dat het iets compleet anders is: "Taiwan is deel van China, punt. Venezuela is geen deel van de Verenigde Staten, Groenland is geen deel van de Verenigde Staten. Internationaal erkend is Taiwan deel van China." Maar de precedentwerking is er niet minder om. Als grenzen verschuifbaar worden wanneer een grootmacht dat wil, geldt dat principe niet alleen voor Washington.

Voor westerse landen die hopen op China als tegenwicht tegen Trumps onvoorspelbaarheid, is er slecht nieuws. Peking is geen reddingsboei. De Canadese premier Mark Carney reisde recent naar China, op zoek naar nieuwe partnerschappen nu Washington zijn land met tarieven bestookt. Hij kreeg een koele ontvangst. Xi Jinping adviseerde Canada droogjes om relaties te bouwen "gebaseerd op respect."

Dat patroon herhaalt zich overal. China wil wel profiteren van de spanningen tussen Amerika en zijn bondgenoten, maar staat niet op om een echt alternatief te bieden. Zeker voor landen die waarden willen verdedigen en mensenrechten respecteren, lijkt China hoogstens een plan B, geen bondgenoot.

Want ook voor Xi telt uiteindelijk vooral macht. Chinese officials klagen binnenskamers dat ze westerse leiders te vaak hebben geloofd wanneer die beweerden autonomer te worden van Amerika, om hen vervolgens toch in de pas te zien lopen zodra Washington gromde.

"Het is pijnlijk," geeft Chen Weihua toe. "Maar China is geen bedreiging. We zijn een vreedzame speler. We zijn nooit een land binnengevallen." Het klinkt als een verwijt richting Washington. Maar het is ook een bekentenis: Peking zál niet ingrijpen. Niet voor Venezuela, niet voor Groenland, niet voor wie dan ook.

Ondertussen duwt Trump China precies de kant op die hij zegt te willen vermijden. Door Peking overal als vijand te framen, groeit de samenwerking met Moskou. Het aantal Chinese bedrijven in Russisch Arctisch gebied steeg tussen 2022 en 2023 met 87 procent.

De westerse deur gaat dicht: Finland blokkeerde een Chinees onderzoeksstation, Zweden verlengde geen satellietcontracten, Noorwegen blokkeerde havenplannen, Canada wees de overname van een goudmijn af. Maar de Russische deur zwaait wagenwijd open. Gezamenlijke militaire oefeningen, bommenwerperpatrouilles nabij Alaska, plannen om samen de Noordelijke Zeeroute te ontwikkelen.

Europa en China zijn in sommige opzichten natuurlijke bondgenoten tegen het nationalisme van Trump. Beide geloven officieel in multilateralisme en klimaatbeleid. Maar Oekraïne vormt een onoverbrugbare kloof. De weigering van China om Russische agressie te veroordelen is voor Europeanen onverteerbaar. Dus groeit de as Peking-Moskou, precies wat Washington zegt te vrezen.

Laat China de Amerikanen gewoon hun gang gaan? Het antwoord is genuanceerd. Militair verzet is uitgesloten, dat weten alle partijen. Maar opgeven doet Peking evenmin.

"Militair gezien zal China moeten laten begaan," zegt Van Hoeymissen. "Maar China is vooral beducht voor een wereld waarin landen moeten kiezen. Zolang er keuzemogelijkheid is, heeft Peking genoeg troeven om landen te overtuigen te blijven samenwerken."

Over Groenland is Van Loon duidelijk: "China laat het niet schieten, maar neemt een stapje terug en wacht af. Op het moment dat de situatie stabiliseert of zich een kans voordoet, zal China opnieuw inzetten."

Peking speelt het slim. Het protesteert, maar vecht niet. Het wacht tot het dooit en tot Trump zichzelf in de problemen werkt. Voor eenzame westerse bondgenoten lijkt China geen redder, voor partners als Venezuela is het geen beschermer. Maar voor zichzelf? Voor zichzelf doet China precies wat het altijd doet: geduldig wachten, en kansen grijpen wanneer anderen fouten maken.

"Het zal niet eeuwig duren," besluit Chen Weihua. "Niet met Venezuela, niet met Groenland, niet met Iran."