Moet je je schamen voor het collaboratieverleden van je familie?

'Waar ik me voor schaam', van de door mij zeer gewaardeerde Nederlandse journaliste, columniste en radiomaker Sheila Sitalsing, bleef de voorbije maanden overal opduiken. Op de shortlist van de Boekenbon Literatuurprijs, op de longlist van de Boon, in talloze eindejaarslijstjes... Ik begon me er stilaan voor te schamen dat ik het nog altijd niet gelezen had. 

Hetzelfde gold voor 'Wat ik haar niet vertelde'. Het is de biografie (en tegelijkertijd nog zoveel meer dan dat) van mr. 'Het boek alfa', schrijver Ivo Michiels, geschreven door dramaturg en literair curator Sigrid Bousset. 

Ik heb ze intussen tot mijn grote vreugde allebei gelezen. In het hart van beide boeken klopt Het Grote Zwijgen over een fout collaboratieverleden in WOII, maar in allebei gaan ook nog andere slimme en diepgaande verhalen schuil.

Bij het overlijden van haar moeder erft Sheila Sitalsing een zorgvuldig bewaard familiegeheim: haar grootouders bleken tijdens de Tweede Wereldoorlog actieve NSB'ers (de Nederlandse uitloper van de NSDAP van Adolf Hitler) te zijn. Dit onthutsende gegeven zet haar aan tot een nietsontziende zoektocht in de "bruine dozen".

Die "bruine dozen" verwijzen naar het archiefmateriaal in Den Haag: de stapels dossiers die – als je ze achter elkaar zou leggen – een slinger van maar liefst 3,8 kilometer vormen. Het gaat om bewijsmateriaal over meer dan 400.000 mensen naar wie onderzoek is gevoerd "met betrekking tot collaboratie". Voor Sitalsing is het belangrijkste besef: "Wij zijn met velen."

Want deze hyperpersoonlijke geschiedenis is bij uitbreiding een verhaal van heel Nederland. Het boek wordt zo, op uitzonderlijk emotioneel intelligente wijze, ook een pleidooi voor een bewustere omgang met het verleden.

Dat geldt ook voor de bejegening van de nazaten van collaborateurs, voor wie schaamte, schuld en stilte generaties lang kunnen doorwerken. Al is er hoop, want in het boek is een optimistische glansrol weggelegd voor de 2 nuchtere puberdochters van de auteur.

"Het verhaal is van iedereen", concludeert Sitalsing. "Laat het los. Geef het verhaal terug aan de wereld." Dat heeft ze - tot ons grote voordeel - werkelijk op sublieme wijze gedaan. En passant krijgen we ook nog een heldere analyse van hedendaags fascisme mee. Sitalsing is een moedig auteur.

Het Grote Zwijgen over collaboratie in het boek van Bousset is dat van één van onze grote auteurs: Ivo Michiels ('Journal Brut', 'Het boek alfa'). Hoewel oorlogsherinneringen door zijn hele oeuvre heen sijpelen, heeft hij zelf nooit naar waarheid gesproken over zijn oorlogsverleden.

Daar was Sigrid Bousset voor nodig. Van jongs af aan een vriendin des huizes, later een vertrouwelinge, bijna een dochter. Wat ze te weten komt, is ontluisterend.

Ivo Michiels, in een vorig leven Henri Ceuppens, blijkt veel dieper verstrikt in het collaboratieweb dan tot nu toe werd aangenomen. Hij was lid van de DeVlag (een Groot-Duitse nationaalsocialistische politieke organisatie), sloot zich aan bij de Germaanse SS Vlaanderen, zat op een SS-school...

"Een daad van liefdevolle ontluistering", zo noemt Bousset haar schrijven. Wat ze feilloos aanvoelt, is dat wanneer je iemand anders draadje per draadje en met respect ontrafelt, je onvermijdelijk jezelf ook een spiegel voorhoudt.

Ik aarzel altijd om iemand (en al zeker een vrouw) te karakteriseren via familieverbanden. Maar in het geval van deze auteur en dit boek is het onontbeerlijk. Sigrid Bousset is dochter van Hugo Bousset, gerenommeerd hoogleraar literatuur, en vrouw van auteur Stefan Hertmans.

In haar queeste naar de drijfveren van Christiane, de vrouw van Ivo Michiels die zich een leven lang wegcijferde, komt ze onvermijdelijk ook zichzelf tegen. Het is de tragiek van vrouwen die achter grote schrijvende mannen, vaders, echtgenoten schuilgaan en die daardoor zelf niet aan schrijven of zelfs aan moederen toekomen. Deze afdaling in de eigen ziel vergt moed. 

Op de cover prijkt de naam van Sigrid Bousset. Niet die van Ivo Michiels.