Op het eiland Sulawesi, in Indonesië, hebben archeologen de oudst bekende rotskunst tot nu toe gevonden. De handafdruk is minstens 67.800 jaar oud en daarmee zeker een millennium ouder dan de tot nu toe oudst bekende rotsschildering, in Spanje. De vondst leert ons dat niet alleen onze Europese voorouders zich bezighielden met rotskunst, en dat Homo sapiens misschien wel vroeger in Indonesië aanbelandde dan tot nu toe gedacht werd.
67.000 jaar oude handafdruk in Indonesië blijkt oudste rotskunst ter wereld
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Archeologen hebben op het Indonesische eiland Sulawesi de oudst bekende rotskunst ter wereld gevonden: een handafdruk van minstens 67.800 jaar oud.
De vondst is zeker 1.100 jaar ouder dan de vorige recordhouder, een neanderthaler-tekening in Spanje, en zet het eurocentrische beeld van rotskunst op zijn kop.
Volgens de onderzoekers wijst de handafdruk erop dat Homo sapiens mogelijk veel vroeger in Indonesië was dan tot nu toe werd aangenomen.
"Aan rotskunst wordt veel belang gehecht. Het is bij uitstek een uiting van symbolisch gedrag en abstract redeneren", zegt Hans Vandendriessche, professor prehistorische archeologie aan de UGent.
Wie aan rotskunst denkt, denkt aan Europese grotten zoals Lascaux, Chauvet of Altamira. Die iconische plekken in Frankrijk en Spanje herbergen enkele van de meest spectaculaire kunstwerken die onze verre voorouders ooit gemaakt hebben.
Ook de alleroudste rotskunst die we tot nu toe kenden, bevindt zich in Europa. Een rode handafdruk in het Spaanse Extremadura, gemaakt door neanderthalers, is volgens sommige archeologen 66.700 jaar oud - al bestaat daar wel discussie over.
Maar voor deze nieuwste vondst reisde een team van archeologen naar de andere kant van de wereld. Op het Indonesische eilandje Muna, tussen een hele resem recentere rotstekeningen, troffen ze de vervaagde afdruk aan van enkele mensenvingers op een wand van de Liang Metanduno-grot.
Het gaat om zogenoemde stencilkunst. Niet de hand zelf is geschilderd, maar de afdruk die je krijgt als je je hand tegen de rotswand aandrukt en daar kleurstof over aanbrengt. De vingers zelf zijn wat verlengd en lopen spits toe. Gelijkaardige, duidelijkere afdrukken zijn ook elders in de grot te zien.
Met een hyperprecieze lasertechniek maten de archeologen de ouderdom van een laagje kalkafzetting bovenop de hand. Dat bleek ergens tussen de 67.800 en 75.400 oud te zijn. De okerkleurige handafdruk is dus minstens 1.100 jaar ouder dan de neanderthaler-tekening in Extremadura.
Dat heeft "verregaande gevolgen voor ons begrip van de vroegmenselijke geschiedenis", besluiten de onderzoekers in hun artikel in het wetenschappelijk tijdschrift Nature. Volgens hen moet de afdruk gemaakt zijn door Homo sapiens. Dat zou inhouden dat de moderne mens al veel vroeger Indonesië bereikte dan tot nu toe werd aangenomen.
"Vroeger ging men ervan uit dat de moderne mens 80.000 tot 60.000 jaar geleden vanuit Afrika de Levant binnentrok (een regio die zich uitstrekt over Turkije, Israël, de Palestijnse gebieden, Libanon, Syrië en Jordanië, red.). 40.000 jaar geleden zou hij dan Europa en zuidelijk Australië bereikt hebben", legt Hans Vandendriessche uit, professor prehistorische archeologie aan de Universiteit Gent.
"Maar met deze nieuwe vondst hebben we weer een extra aanwijzing dat de moderne mens al veel vroeger zover verspreid was."
Al heeft zijn vakgenoot Wil Roebroeks, archeoloog aan de Universiteit Leiden, daar zijn vragen bij. "Die probleemloze toewijzing aan onze soort, sapiens, is zwak", zegt Roebroeks in NRC. "De aanwijzingen dat er toen al sapiens leefden in deze regio zijn omstreden. Die discussie kun je niet negeren. Zeggen dat dit zonder meer sapiens is, is echt te makkelijk."
Perspectief volledig veranderd
Niettemin is de ontdekking groot nieuws in de archeologische gemeenschap, zegt professor Vandendriessche. "Aan rotskunst wordt veel belang gehecht. Het is bij uitstek een uiting van symbolisch gedrag en abstract redeneren."
"Vroeger dacht men dat dat eigen was aan de moderne mens die in Europa verscheen en een nieuwe vorm van creativiteit met zich meebracht. Tot enkele jaren geleden waren de oudste bekende rotsschilderingen die van Chauvet, van 37.000 jaar oud."
"Maar vorig jaar is er, ook al in Sulawesi, een tekening van een everzwijn ontdekt die gedateerd is op 50.000 jaar oud. Dat heeft ons perspectief volledig veranderd. Het was een verandering waar we aan moesten wennen. En nu blijkt de kunst daar nog eens veel ouder te zijn dan we dachten."
Zet dit dan het eurocentrische idee van rotskunst, dat dus enkel de Europese moderne mens hiertoe in staat was, op zijn kop? "Toch wel. Zo hebben we het ook uitgelegd aan onze studenten", beaamt Vandendriessche.
Dan blijft nog de vraag: waarom een handafdruk? Het is een heel populair motief dat over de hele wereld voorkomt, van Sulawesi tot over de Gargas-grot in Frankrijk tot de Cueva de las Manos in Patagonië. Wat heeft zo'n hand te betekenen?
"Er zijn heel veel interpretaties", zegt Vandendriessche. "En het is een heel dynamisch onderzoeksveld. Er beweegt veel. Ik ben wellicht al niet meer mee met de recentste bevindingen."
"Zo bleek al dat heel veel van die handen een aantal vingers ontbreken. Daarom vermoedden sommigen dat de tekeningen misschien tijdens een ritueel werden gemaakt. Maar die interpretatie is achterhaald." Sommige archeologen denken dat het om een complexe vorm van communicatie gaat. Anderen vermoeden dan weer dat de handen hinten naar offers.
Maar zoals het geval is met zoveel vormen van rotskunst, zullen we de ware betekenis wellicht nooit te weten komen.
