Lichaam, bekentenis, dader en tóch geen straf: legt moord uit 1986 bom onder cold cases in Frankrijk?

Meer dan 30 jaar lang wist niemand wat er precies met Marie Thérèse Bonfanti gebeurd was. Op 22 mei 1986 verdween de jonge moeder - ze is dan 25 - op klaarlichte dag tijdens haar krantenronde in Pontcharra, een klein Frans dorp niet zo ver van de grens met Italië.

Haar auto wordt teruggevonden voor het huis van een zekere Yves Chatain - een naam die nog zal opduiken in dit verhaal. De deuren staan wagenwijd open, de sleutels steken nog in het contact, haar handtas ligt op de passagierszetel. Twee getuigen in de buurt verklaren dat ze "een schreeuw" hebben gehoord. Nadien: niks meer. 

Vrijwel meteen kijken de speurders in de richting van Chatain, al wordt ook de echtgenoot van Bonfanti even opgepakt.

Chatain heeft zijn reputatie niet echt mee. Hij is amper 14 wanneer hij een vrouw mishandelt. Wanneer dat slachtoffer zijn familie daarover inlicht, neemt hij enkele maanden later wraak door haar met een stok te slaan. Later probeert hij ook nog een automobiliste te wurgen. Hij krijgt daarvoor een voorwaardelijke gevangenisstraf van 8 maanden. 

Maar Chatain ontkent en echt doorslaggevend bewijs is er niet. En dus wordt de zaak in 1987 geseponeerd. 

Jaren gaan voorbij, maar van Bonfanti wordt nooit nog iets vernomen. Haar familie blijft echter strijden om het onderzoek te heropenen, en in 2020 besluit de officier van justitie van Grenoble, Éric Vaillant, dat ook te doen. Volgens de advocaat van de familie Bonfanti zijn er in het verleden belangrijke aanknopingspunten over het hoofd gezien. "Haar familie wilde niet opgeven", zegt hij. "Ze waren ervan overtuigd dat Yves Chatain de dader was."

En dat blijkt ook. Op 8 mei 2022 wordt de intussen 56-jarige Chatain opnieuw gearresteerd. Exact 36 jaar na de verdwijning van de jonge moeder gaat hij door de knieën en bekent hij haar vermoord te hebben.

Volgens hem had de jonge vrouw haar auto illegaal geparkeerd voor zijn huis, waarna hij haar in een woedeaanval wurgt. Haar lichaam laat hij verdwijnen in het bos van La Buissière, enkele kilometers verderop. Na de moord neemt hij de draad van zijn leven gewoon weer op en gaat aan de slag als vrachtwagenchauffeur. Hij doorkruist heel Europa. 

In het najaar van 2022 wordt op aanwijzen van Chatain een heel gebied doorzocht. Mét succes, want speurders vinden uiteindelijk de schedel van Bonfanti terug, net als een knoop en een stukje stof. 

Een rechtszaak komt er niet meteen: eerst moet het Hof van Cassatie - de hoogste rechtbank in Frankrijk - de vraag beantwoorden of de zaak verjaard is of niet. 

Ja, zeggen de verdachte en zijn advocaat. De verjaringstermijn in Frankrijk voor moord bedraagt op dat moment 10 jaar (intussen is dat opgetrokken tot 20 jaar). 

Nee, vinden dan weer de speurders en het parket. Volgens hen moet de teller pas beginnen te lopen op het moment dat het onderzoek heropend wordt in 2020 of op het moment dat het lichaam gevonden wordt, in 2022 dus.

Ook de procureur-generaal bij het Hof van Cassatie adviseert om de zaak niet als 'verjaard' te klasseren. Tijdens een zitting haalt hij onder meer aan dat de huidige maatschappij een straf verwacht en dat er een gevoel van straffeloosheid heerst. 

Het Hof heeft enkele dagen geleden alsnog beslist dat de verjaringstermijn verstreken is. Het is een "zwaarwegende beslissing", klinkt het in een arrest. "En het kan moeilijk te begrijpen zijn, met name voor de slachtoffers. Het Hof is er zich van bewust, maar moet zijn rol vervullen door de wet toe te passen."

De redenering? Volgens het Hof begon de verjaring al in 1986 te lopen, omdat er toen al werd vermoed dat Bonfanti het slachtoffer was van een misdrijf en er ook effectief een onderzoek plaatsvond. "Een tegengestelde interpretatie zou ertoe leiden dat de termijn wordt opgeschort enkel en alleen omdat het onderzoek niet succesvol was. Het principe van de verjaringstermijn, zoals bedoeld door de wetgever, zou daarmee betekenisloos worden."

Concreet betekent dat dus dat Chatain een vrij man is en er nooit een inhoudelijk proces over de verdwijning en moord van Bonfanti zal plaatsvinden.

De uitspraak komt uiteraard hard aan bij de familie van Bonfanti. Haar echtgenoot Thierry noemde het "een vreselijke dag" en een "groot onrecht". "Ik weet niet wat de toekomst is voor de coldcaseteams, maar als ze zulke resultaten behalen, wens ik hen veel succes", vertelde hij in tranen. 

In Frankrijk, in Nanterre, is er een speciale eenheid die zich uitsluitend bezighoudt met cold cases. In de Franse media wordt nu de vraag gesteld of deze uitspraak een bom legt onder hun werk.

De voormalige procureur-generaal in Grenoble, Jacques Dallest, die mee aan de wieg stond van de eenheid in Nanterre betreurt de beslissing van Cassatie. "Deze uitspraak zou 7 vergelijkbare zaken die momenteel onderzocht worden in twijfel kunnen trekken. Het Hof van Cassatie heeft de wet strikt toegepast, misschien te strikt", zegt hij tegen France 3.

Hij benadrukt wel dat hun werk niet ter discussie staat. "Een groot deel van de zaken valt niet onder de verjaringstermijn omdat het onderzoek nog lopend is."

Niet alle cold cases kunnen echter meteen op de schop. Of een zaak al dan niet verjaard is, wordt telkens afzonderlijk beoordeeld. 

Dat is trouwens ook het geval in ons land. De wet op de verjaringstermijnen veranderde in april 2024 en moest ervoor zorgen dat zware misdaden niet of minder snel zouden verjaren. 

Sommige misdaden - denk maar aan seksuele misdrijven tegen minderjarigen of terrorisme - kunnen sowieso niet meer verjaren. Ook roofmoorden en moorden met een grote impact op de maatschappij kunnen niet meer verjaren. Daarbij wordt automatisch aan de Bende van Nijvel gedacht. Meer zelfs: die zaak lag mee aan de basis van de wetswijziging, die erop gericht was elke verjaring uit te sluiten.

De verjaringstermijnen voor moorden of verkrachtingen zijn dan weer verlengd. 

Waarom er überhaupt verjaringstermijnen bestaan? Om een eerlijk proces te garanderen. Hoe meer tijd er immers verstrijkt, hoe moeilijker het bijvoorbeeld wordt om bewijzen te verzamelen. 

Ook in ons land is er overigens al ophef geweest rond de verjaringstermijnen - denk maar aan het feit dat er geen proces komt over het grootschalige misbruik in de Kerk of de zaak-Annie De Poortere.