Vredesapostel, sheriff of imperialist? Dit is het buitenlandbeleid van Donald Trump

De jongste weken kreeg het buitenlandbeleid van Trump het labeltje 'Donroedoctrine'. Dat is een woordspeling op de oude Monroedoctrine, genoemd naar de negentiende-eeuwse president James Monroe. Die wou de Europese landen die Zuid-Amerika en de Caraïben gekoloniseerd hadden, op afstand houden: voortaan moest de VS politiek en economisch de dominante speler zijn op het westelijk halfrond. 

Voor Trump gaat het om het weren van de Chinese en Russische invloed. Vandaar zijn optreden in Venezuela, vandaar de druk op Panama om de Chinese exploitant van de havens buiten te werken (wat vooralsnog niet gelukt is), vandaar zijn bemoeienis met verkiezingen en de interne politiek van landen als Brazilië, Argentinië of Honduras. 

Ook de hardnekkige belangstelling voor Groenland kan je in dat rijtje zetten. Groenland ligt netjes in het westelijk halfrond, dichter bij het Amerikaanse continent dan bij Europa. Amerikaanse beleidsmakers die de Monroe- of Donroedoctrine letterlijk nemen, kijken begerig naar Groenland. Trump is niet de eerste Amerikaanse bewindsman die dat doet, maar hij lijkt er stilaan door geobsedeerd - met totale minachting voor wat de lokale Groenlandse bevolking op dit ogenblik wil. 

Toch blijkt dat Trumps acties en druk niet beperkt blijven tot Latijns-Amerika of het westelijk halfrond. Minder bekend, maar heel belangrijk zijn de mineralenakkoorden die hij liet sluiten met andere landen, van Australië over Thailand tot Argentinië, en die de VS betere toegang moeten verlenen tot kritieke grondstoffen. Om gunstige voorwaarden te verkrijgen, speelt Trump daarbij meestal het wapen van de tarieven uit.   

Op zichzelf is dat slim handelsbeleid. Trump klemt daarmee een voet tussen de deur van die landen, zich verzekerend van strategische en economische winst, vaak nog vóór die daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. Die aanpak valt nog meer op wanneer hij die vermengt met bemiddelende diplomatie in conflictzones.

Zo wist hij Congo en Rwanda tot een schijnvrede te dwingen die tegelijk voordelig zou zijn voor Amerikaanse mijn- en grondstoffenbedrijven. Of kijk naar de mineralendeal met Oekraïne. Bij nader toezien zijn de opbrengsten nog grotendeels virtueel, maar als ze werkelijkheid worden moet Trumps Amerika er voluit van profiteren. 

Een flagrant voorbeeld van die voet-tussen-de-deur-strategie is zijn plan met Gaza. Hij gaf Israël lange tijd alle ruimte om in Gaza naar believen op te treden en bood cruciale militaire hulp tegen Iran. Hij riep Israël tot de orde toen het bondgenoot Qatar bombardeerde. Zowel de Golfstaten als Israël zijn hem dank verschuldigd of willen hem te vriend houden. Daarvan maakt hij gebruik om van Gaza  - als zijn plan zou slagen -  een nieuwsoortig Amerikaans protectoraat te maken: een vastgoeddeal met geopolitieke allures.

De meest brutale illustratie van dit beleid tot nu toe zagen we in Venezuela. Daar beukte Trump de deur in met het onverbloemde plan om de olieproductie te controleren, zelfs al zal ook daar nog moeten blijken of die productie wel zal worden opgedreven. 

En misschien is hij bereid om die op- en indringerige strategie nog harder toe te passen, wanneer hij Groenland werkelijk zou inlijven met militaire druk of militaire middelen. 

Dat Trump in elk conflict waarin hij tussenkomt de economische opbrengsten voor ogen houdt, relativeert vanzelfsprekend zijn rol als vredestichter. Trump sticht vrede zoals een keiharde sheriff de vrede handhaaft tussen concurrerende bandietenbendes, niet zozeer bemiddelend dan wel dreigend en sjacherend. Soms is zo'n sheriff ook corrupt en wil hij voor zichzelf de nodige voordelen opstrijken. Wat hij vrede noemt, is meestal niets anders dan tijdelijke en bedrieglijke rust. 

Dat neemt niet weg dat Trump gematigd en voorzichtig is met het inzetten van militair geweld. Kijk bijvoorbeeld naar zijn terughoudendheid om in te grijpen in Iran (al kan dat altijd nog veranderen). Trump lanceert kortstondige, punctuele en vaak spectaculaire operaties, zoals de raid op Caracas of de bombardementen op de Iraanse nucleaire installaties.

Daarmee kan hij de Amerikaanse macht etaleren en uitpakken als commander-in-chief. Maar hij past voor langdurige interventies met een onduidelijk einddoel of een onzekere exit-strategie. In dat opzicht is Trump wel een bully, maar geen oorlogsstoker. Meerdere presidenten die hem voorafgingen, zowel van Republikeinse als Democratische signatuur, waren veel minder terughoudend om de strijdkrachten in te zetten.  

We trappen intussen een open deur in als we vaststellen dat Trumps beleid nauwelijks gebaseerd of gericht is op internationaal recht of op waarden als democratie, mensenrechten of de rechtsstaat. Zijn buitenlandse politiek is amoreel: ethische overwegingen doen er niet toe.

Daar komt bij dat hij, áls hij bemiddelt in een conflict, telkens weer geneigd is de sterkste partij te steunen. Dat zie je in het Midden-Oosten (Israël) en in Oekraïne (Rusland). Trump koestert een ingebakken waardering en respect voor winnaars en sterke leiders en heeft weinig geduld met verliezers, ook al hebben die het recht of morele gelijk aan hun kant.

Dat betekent ook dat de president bereid is om andere sterke leiders en mogendheden hun succesjes en hun terrein of invloedsfeer te gunnen, zolang ze de Amerikaanse belangen niet in de weg zitten. Het is een vorm van pragmatische realpolitik, maar wel realpolitik van een cynische soort.

Het is ook een breuk met de internationale rechtsorde die nu bijna 80 jaar geleden werd opgetuigd via de VN, de NAVO, de OVSE en andere organisaties. Trump hecht weinig belang aan die multilaterale organen of allianties en houdt liever de handen vrij. 

Ook al denkt Trump in termen van grootmachten naar negentiende-eeuws model, tegelijk wil zijn regering dat de VS de sterkste blijft, de enige echte hypermacht. Vooral China wordt als een bedreiging gezien voor die dominante positie. Achter veel van de concrete beleidskeuzes schuilt - minstens als bijgedachte - de verzwakking of indijking van de Chinese macht. 

Venezuela en Panama zijn daar, zoals gezegd, een voorbeeld van. Trump zelf verantwoordt zijn eis om Groenland te verwerven met een verwijzing naar de Chinese (en Russische) dreiging in het Arctische gebied. Volgens sommige analyses heeft ook de (wispelturige) toenadering tot Rusland met de anti-China-politiek te maken: het doel zou zijn om de Russisch-Chinese as te breken en China op die manier te verzwakken.

Verder staan ook de grote defensie-uitgaven en -projecten in dat teken: de Golden Dome (het geplande raketschild), de nieuwe 'Trump'-klasse van oorlogsschepen en andere peperdure en onzekere investeringen moeten de Amerikaanse afschrikking en overmacht versterken. 

Een heel belangrijke dimensie is ook Trumps grondstoffenbeleid. Zeker voor de kritieke mineralen, en nog specifieker voor de zeldzame aardmetalen, wil hij alternatieve aanvoerlijnen. China domineert de productie, verwerking en aanvoer van heel wat klassieke en minder klassieke grondstoffen (van nikkel tot lithium) en heeft voor de rare earths een quasi-monopolie.

Dat de VS die afhankelijkheid wil afbouwen, is een rationele en strategisch juiste keuze. China wist dat monopolie het voorbije jaar al eens uit te spelen toen het de export van enkele zeldzame aardmetalen afblokte als reactie op Trumps agressieve tarievenbeleid. Dat dwong de Amerikanen tot nieuwe onderhandelingen en toegevingen. Het was bij uitstek een voorbeeld van hoe handel geopolitiek wordt op het allerhoogste niveau.   

Trump is een showman en dat kleurt ook zijn buitenlands beleid. Hij staat graag te blinken achter reuzenletters die het woord 'Peace' vormen of hij geniet van een militaire raid in Caracas "alsof hij in een film zat". Veel van zijn prestaties op de internationale scène werden met de nodige bombarie aangekondigd of gevierd - van 'Liberation Day' in de Rozentuin (de tarieven) tot de vredesconferentie in Doha. 

Wat daarna van alle grote aankondigingen in huis komt, is een heel ander paar mouwen. Niemand gelooft dat de wapens zwijgen in Oost-Congo. De vrede in Gaza is niets anders dan een gespannen en dreigende rust, en zelfs dan nog bombardeert Israël als het dat nodig vindt. En het blijft afwachten wat de operatie in Venezuela de VS daadwerkelijk zal opleveren. 

De opvolging van akkoorden of besluiten lijkt vaak weinig doordacht en nauwelijks gepland. Daardoor zie je dat de uitvoering ervan hapert en stokt. Het showgehalte van Trumps beleid verdoezelt de professionele zwakte ervan.

Misschien vindt Trump dat niet eens zo erg. In de akkoorden heeft hij doorgaans zijn voet tussen de deur geklemd. Baat het niet, dan schaadt het niet. En baat het wel, dan baat het ook de VS - dat is het steeds terugkerende principe.