Het gebruik van de middelvinger als belediging gaat terug tot de klassieke oudheid. Dat Donald Trump vorige week zijn middelvinger opstak naar een roepende demonstrant, veroorzaakte ophef. Maar het obscene gebaar is allesbehalve nieuw. Het gebaar werd al in de 5e eeuw voor Christus expliciet als belediging gebruikt bij de oude Grieken.
De middelvinger opsteken: een obsceen gebaar met lange geschiedenis
Oorspronkelijk had de middelvinger zelfs niet alleen een beledigende betekenis. In de klassieke oudheid functioneerde het gebaar ook als een bezwerend ritueel, bedoeld om boze geesten af te weren. De symboliek was daarbij uitgesproken seksueel: de middelvinger stond voor de penis, de gekromde vingers errond voor de teelballen.
"Het is een uitgesproken fallussymbool," zegt historicus Jonas Roelens in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1. "In sommige contexten ging het zelfs om het bespotten of vernederen van iemands mannelijkheid."
Beluister - Jonas Roelens in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1
Diogenes als eerste 'middelvingeraar'
De oudste bekende bron die de middelvinger expliciet als belediging beschrijft, verwijst naar de Griekse filosoof Diogenes, een beruchte buitenstaander die rijkdom en macht verafschuwde. Volgens overleveringen zou hij het gebaar hebben gebruikt om zijn minachting voor politici te tonen.
"Diogenes was een provocateur avant la lettre," zegt Roelens. "Hij woonde in een ton en schuwde grove symboliek niet. De middelvinger past perfect in zijn afkeer voor autoriteit."
Ook andere denkers uit de oudheid, zoals Socrates, keurden het gebaar af. De Romeinen spraken zelfs expliciet over de digitus impudicus, de 'onzedelijke vinger'.
Oorlogsgebaar en provocatie
Doorheen de geschiedenis duikt de middelvinger steeds opnieuw op. In de middeleeuwen zou het gebaar volgens kronieken zijn gebruikt als strijdgebaar. Een bekende, zij het historisch onzekere, anekdote speelt zich af na de Slag bij Azincourt in 1415, waar Engelse boogschutters hun vingers zouden hebben getoond aan de Fransen als teken van triomf en provocatie.
"Er is een hele zee aan obscene gebaren," zegt Roelens. "Bijna allemaal draaien ze rond dezelfde thema's: macht, seksualiteit en vernedering."
Waarom de middelvinger?
Opvallend is dat net de middelvinger doorheen de eeuwen zijn betekenis heeft behouden en vandaag bijna universeel begrepen wordt. Volgens Roelens is dat geen toeval. "Het gebaar is via migratie vanuit het Middellandse Zeegebied in de Verenigde Staten terechtgekomen, vooral via de Italiaans-Amerikaanse gemeenschap," zegt hij. "Hollywood heeft het vervolgens wereldwijd verspreid."
Al in films van Alfred Hitchcock uit de jaren '20 duikt de middelvinger op. Iconische beelden, zoals Johnny Cash die tijdens een optreden de vinger opsteekt, maakten het gebaar definitief onderdeel van de populaire cultuur.
'Fuck you' letterlijk genomen
Volgens Roelens is de kernbetekenis altijd dezelfde gebleven. "Het is een machtsgebaar met een seksuele ondertoon. Eigenlijk zeg je: "Ik verneder jou." De uitdrukking 'fuck you' mag je in die zin letterlijk nemen."
Dat ook een Amerikaanse president vandaag naar de middelvinger grijpt, past dus in een traditie die al meer dan twee millennia oud is. "Het is grof, het is plat, maar het werkt," besluit Roelens. "En dat wist men in de oudheid al."
