Kopstuk arresteren? Het kan criminele bendes net sterker maken, stelt onderzoek

Om criminele bendes uit te schakelen, voert de politie vaak gerichte acties uit. Maar hoe kan het dat een criminele organisatie zich kan herpakken, ook als je het kopstuk ervan arresteert? Over die vraag heeft Casper van Elteren van de Universiteit van Amsterdam zich met collega's gebogen.

Als complexity-wetenschapper bestudeert hij organisaties en systemen als een geheel, niet enkel de individuele bouwblokken. In samenwerking met de Nederlandse politie probeerde hij, aan de hand van data over Nederlandse criminele organisaties en een computationeel model, de mechaniek achter crimineel gedrag te vatten. Wat gebeurt er met het netwerk als de politie ingrijpt? Hoe verschuiven de onderlinge relaties tussen de leden, zoals de chauffeur, elektricien of koerier?

De conclusie druist in tegen wat je intuïtief zou verwachten. Uit het onderzoek blijkt dat politie-interventies, zoals het arresteren van kopstukken of het aanmoedigen van leden om te stoppen, er op termijn juist toe kunnen leiden dat een criminele bende sterker wordt.

"Een interventie heeft als effect dat je een soort van vacature plaatst voor een criminele taak. Een organisatie gaat niet stilliggen, ze gaan juist op zoek naar een nieuwe persoon die die positie kan innemen", zegt Van Elteren in 'Nieuwe feiten' op Radio 1.

Het criminele netwerk stort dus niet in, maar vormt zich om. "Wat je zou willen hebben is dat de interventie de criminele bende oplost. Maar wat er kan gebeuren is dat de organisatie meer verbindingen gaat maken", legt hij uit. Nieuwe mensen worden aangenomen, of er komt een fusie. In andere gevallen kan het netwerk juist uiteenvallen in kleinere, meer gespecialiseerde groepjes. "Een andere optie is dat ze gaan schuilen, zodat ze minder zichtbaar zijn voor de politie."

Die uitkomsten kunnen het net lastiger maken om criminele netwerken op te sporen. "Vóór de interventie had je misschien zicht op het hele netwerk, maar erna kan je misschien maar een deel zien omdat er nieuwe mensen zijn bijgekomen of omdat de communicatie onderling afneemt."

Een kopstuk uitschakelen is dus geen kant-en-klare oplossing. Het traditionele beeld van een criminele bende met één baas die alles voor het zeggen heeft, is ook vaak niet accuraat. Bendes zijn volgens Van Elteren complexer en veel meer gedecentraliseerd. "Er is wel sprake van hiërarchie binnen criminele organisaties, maar het is veel meer diffuus en verspreid dan je zou denken."

Die theorie zie je ook in de praktijk. Van Elteren haalt het voorbeeld van 'Operatie Venetic' aan. Bij die grootschalige politieactie, een samenwerking tussen verschillende eenheden in Europa, werden een paar honderd criminelen opgepakt.

"Initieel was dat een succes. De criminele organisatie viel uiteen en de straatwaarde van drugs, waaronder cocaïne en heroïne, ging omhoog." Maar nu is de straatwaarde weer gedaald naar de waarde van ervoor. Dat impliceert dat de criminele activiteit gewoon weer zijn gangetje gaat - net zoals voor de interventie.

Als interventies een averechts effect kunnen hebben, wat kan de politie dan wel doen? "Interventies zijn zeker nodig om de criminaliteit tembaar te houden", zegt Van Elteren. "Maar wat onderzoek laat zien, is dat je naar het volledige systeem moet kijken. Het is een complex adaptief systeem. Het is geen set van individuen die samenwerken, ze zitten ook in een samenleving."

Het monitoren van het grotere plaatje en niet per se inzetten op het vangen van de 'grote vis', kunnen stappen in de juiste richting zijn. Volgens Van Elteren moet je nog verder uitzoomen. "Als het lucratief is om crimineel gedrag uit te voeren, dan pak je de situatie zelf niet aan. Op lange termijn moet je de sociaal-economische factoren bekijken die ertoe leiden dat iemand de criminaliteit in gaat in plaats van harde interventies uit te voeren."