Stijlicoon, vaandeldrager van Perzische cultuur en weduwe van laatste sjah: ook Farah Diba Pahlavi spreekt zich uit over protest in Iran

De boodschap die Farah Diba Pahlavi - de laatste koningin van Iran - gisteren verspreidde, is grotendeels dezelfde die haar zoon Reza Pahlavi al meerdere keren heeft herhaald. Net als de voormalige kroonprins roept ze de veiligheidsdiensten in Iran op om zich bij het straatprotest van de bevolking aan te sluiten.

"Bedenk dat het voortbestaan van geen enkele regering en het behoud van geen enkel privilege het bloedvergieten rechtvaardigt. Het vrije Iran van morgen is ook van uw kinderen", klinkt het op haar sociale media . Het doden van onschuldige demonstranten doet haar als moeder verdriet, zegt ze voorts, net als het afsluiten van elke mogelijkheid tot communiceren. 

Net als haar zoon Reza Pahlavi leeft Farah Pahlavi al 47 jaar in ballingschap. Begin 1979 stapt ze samen met haar man, sjah Mohammad Reza Pahlavi, na een volksopstand op een vliegtuig om - voorlopig - nooit meer weer te keren.

Farah Diba, geboren in 1938 in Teheran, is amper 21 als ze in 1959 de dan 40-jarige sjah (Perzische koning) leert kennen, in de Iraanse ambassade in Parijs. Hij is dan al 18 jaar aan de macht. Diba studeert op dat moment architectuur in Parijs en is samen met andere studenten uitgenodigd in de ambassade.

"Neen, er was helemaal geen klik, daar dacht ik toen helemaal niet aan", vertelt ze in 2017 in een interview met oud-VRT NWS-journalist Peter Verlinden, in een aflevering van de Canvas-reeks 'Weduwen na de val'. Andere aanwezigen wijzen haar er op dat de sjah haar aankeek toen ze vertrok. Zelf merkt ze niets.

Enkele maanden later vraagt de sjah haar ten huwelijk en nog voor het einde van het jaar zijn ze getrouwd. Een sprookjeshuwelijk vol pracht en praal. Ze geeft toe dat de affectie voor de sjah in het begin vooral met zijn koningschap te maken had. "Maar beetje bij beetje is ze veranderd in de liefde van een vrouw voor een man."

Voor Farah Diba was de sjah al 2 keer getrouwd, maar omdat beide huwelijken geen mannelijke troonopvolger opleveren (hij kreeg wel een dochter met zijn eerste vrouw, een Egyptische prinses), lopen ze spaak. Farah Diba voelt meteen de nood, vertelt ze in 'Weduwen na de val'. De Franse modeontwerper Yves Saint Laurent verwerkt zelfs blauwe accenten in haar trouwjurk, om het belang van een zoon te benadrukken, grapt ze tijdens het interview.

Tijdens haar eerste jaren als koningin is Iran nog een ontwikkelingsland, met een feodaal systeem. Op het platteland is van onderwijs geen sprake, behalve dan in koranscholen.

Zelf reist ze het hele land rond, om het te leren kennen. Ze zet zich in voor vrouwenrechten, onderwijs, cultuur en gezondheidszorg. Ze zet haar schouders onder de oprichting van bibliotheken op het platteland om de ongeletterdheid bij kinderen aan te pakken, maar is volgens haar eigen website  het meest trots op haar inzet voor mensen met lepra, die erg gediscrimineerd worden.

Farah Diba Pahlavi schrijft in 1967 geschiedenis, wanneer de sjah zich tot keizer laat kronen. Hij kroont haar vervolgens tot keizerin, de eerste vrouw in de Iraanse geschiedenis die die titel draagt. "Het voelde voor mij aan alsof hij een kroon plaatste op het hoofd van alle vrouwen. Na al die eeuwen van onderdrukking was dat heel belangrijk voor mij."

Begin jaren 70 organiseren de keizer en keizerin een gigantisch feest om het 2.500-jarig bestaan van de monarchie te vieren. 5 dagen lang wordt alles uit de kast gehaald om de eeuwenoude Perzische cultuur en geschiedenis in de verf te zetten.

"We waren trots op onze oude en belangrijke cultuur en met het feest wilden we de Iraanse geschiedenis aan de wereld tonen", vertelt ze in 'Weduwen na de val'. Maar het feest krijgt bakken kritiek, vooral vanwege het grote contrast tussen de rijkdom die er wordt geëtaleerd en de armoede waarin een groot deel van de bevolking moet leven.

De religieuze leider Ruhollah Khomeini, dan al enkele jaren op de voorgrond als voornaamste criticus van de monarchie, noemt het een "satanisch feest".

De sjah is jarenlang een trouwe bondgenoot van het Westen, de politieman van het Midden-Oosten wordt hij wel eens genoemd. Maar in de jaren 70 krijgt hij internationaal steeds meer kritiek, onder meer wegens de repressie die hij toepast en de vele folteringen. Maar ook vanwege zijn nationaliseringsplannen in de oliesector.

De keizerin laat zich in die jaren op een heel andere manier opvallen. Ze gaat gekleed in creaties van grote Europese modehuizen als Dior en Yves Saint Laurent, maar combineert die westerse mode met oosterse accenten. 

Stedelijke, opgeleide vrouwen volgen haar voorbeeld en beginnen opvallende kleuren en eclectische stijlen te dragen. Khomeini en zijn Islamitische Revolutie maken daar jaren later een abrupt einde aan. Een van de eerste beleidsdaden van het nieuwe regime is de verplichting voor vrouwen om enkel zwart te dragen.  

Farah Diba Pahlavi is altijd trots geweest op haar Iraanse identiteit. Dat uit zich niet alleen in haar kleding, maar ook in haar inzet voor het behoud van de rijke Perzische cultuur en het erfgoed. In de 20 jaar dat ze mee aan de macht is, is ze de beschermvrouw van verschillende artistieke instellingen en zit ze tientallen culturele, educatieve en gezondheidsorganisaties voor.

Ze richt ook verschillende culture festivals op en onderhoudt nauwe banden met westerse kunstenaars als Andy Warhol (die een portret van haar schildert). In 1977 zet ze haar schouders onder het Museum voor Hedendaagse Kunst in Teheran, in die tijd het eerste en meest complete kunstmuseum in de regio.

Onder haar toeziend oog worden werken van Picasso, Warhol, Rothko en Pollock aangeschaft. Een collectie die zo'n 3,5 miljard euro waard zou zijn, maar tegenwoordig grotendeels verborgen blijft in de kelders van het museum. De ayatollahs van de Islamitische Republiek vinden veel van de werken te obsceen.

Het gedwongen vertrek van de sjah en zijn familie, in 1979, laat zijn sporen na. In de Iraanse samenleving, maar ook in het persoonlijke leven van Farah Diba Pahlavi. In 1980, 18 maanden na hun vertrek, sterft de sjah in Egypte aan kanker. Zij blijft achter met haar 4 kinderen en is nooit meer hertrouwd.

Jaren later (in 2001 en 2011) maken haar jongste 2 kinderen een einde aan hun leven, omdat ze zich niet kunnen verzoenen met een leven buiten hun vaderland. "Het is iets wat ik elke dag met me meedraag, want het is het slechtste wat kan gebeuren voor een moeder", vertelt ze in 'Weduwen na de val'.

In een interview met het magazine Vogue vertelt ze dat ze "niet bitter" is, hoewel de dood van haar kinderen een gevolg is van de politieke omwenteling in haar land. "Zulke gedachten maken enkel dat de vijanden winnen."

"Er is geen enkele dag dat ik niet aan Leila en Ali Reza denk. Maar ik moet de moed erin houden voor mijn andere kinderen en voor Iran."

Door de dood van 2 van haar kinderen wordt de rest van haar familie des te belangrijker en spendeert ze daar de meeste tijd aan. Maar ze blijft zich ook inzetten voor Iraanse kunstenaars en schrijvers. 

Na de dood van haar zoon in 2011 begint ze ook zelf te schilderen. De opbrengst van de verkoop van haar schilderijen doneert ze aan de Ali Reza Pahlavi Stichting, die zich inzet voor onderwijs en mentale gezondheid.

Farah Diba woont na haar vertrek uit Iran onder meer in Egypte, Mexico, Panama en Marokko. Tegenwoordig verblijft ze afwisselend in Parijs en de VS, waar haar kinderen en kleinkinderen wonen.

Ze blijft de ontwikkelingen in haar land nauw opvolgen en spreekt zich daar ook openlijk over uit. "Ik geef kritiek op wat er gebeurt in Iran en de situatie van mijn landgenoten in alle domeinen", zegt ze in 2017 in 'Weduwen na de val'.

Hoe groot haar invloed vandaag nog is, is moeilijk te zeggen. Ze wordt naar eigen zeggen nog vaak aangeschreven door landgenoten die haar hun steun betuigen. Voor heel wat Iraniërs in ballingschap belichaamt ze ook het andere Iran, wat hun land had kunnen zijn zonder de ayatollahs aan de macht.

Maar echte politieke macht in Iran zelf, zoals haar zoon nu (al dan niet tijdelijk) lijkt na te streven, die tijd is voor haar voorgoed voorbij. Zelfs voor de voormalige kroonprins is dat nog altijd een groot vraagteken. Hij mag zich dan als alternatief opwerpen voor het regime van de ayatollahs, het is zeker niet zo dat elke Iraniër die nu op straat komt, hem steunt.

Toch is Farah Diba ervan overtuigd dat ze ooit naar Iran zal terugkeren, vertrouwt ze oud-VRT-journalist Peter Verlinden in 2017 toe. "Ook al word ik in het buitenland begraven, op een dag zullen ze mijn lichaam naar Iran brengen."