Hét instrument van de president van de VS om de rest van de wereld aan te sturen: achter de schermen van de CIA

"De CIA is de buitenlandse inlichtingendienst van de Verenigde Staten", zegt professor Kenneth Lasoen in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Ze verzamelen en analyseren informatie in het buitenland om de Amerikaanse belangen te verdedigen."

De Central Intelligence Agency (CIA) werd opgericht in 1947, kort na de Tweede Wereldoorlog, als opvolger van de Office of Strategic Services (OSS). "Het doel: tijdens de Koude Oorlog informatie verzamelen over tegenstanders, vooral de Sovjet-Unie en tegelijk Amerikaanse belangen wereldwijd verdedigen."

De dienst valt onder de bevoegdheid van de president, maar sinds de hervormingen na de aanslagen van 11 september 2001 valt de CIA onder de Director of National Intelligence, die toezicht houdt op alle 17 Amerikaanse inlichtingendiensten.

De kerntaak van de CIA is het verzamelen en analyseren van buitenlandse inlichtingen die relevant zijn voor het Amerikaanse beleid. Dat gaat van politieke en militaire informatie tot economische en technologische ontwikkelingen.

"In tegenstelling tot bijvoorbeeld de NSA, die vooral technisch werkt, staat de CIA traditioneel bekend om menselijke bronnen: spionnen, informanten, contacten ter plaatse", aldus Lasoen. 

Toch klinkt er intern kritiek. "Oudgedienden waarschuwen dat de CIA te afhankelijk is geworden van technologie en daardoor net haar sterkte in menselijk netwerkwerk dreigt te verliezen."

Naast inlichtingenverzameling voert de CIA zogenoemde "covert actions" uit: geheime operaties in het buitenland. Vooral tijdens de Koude Oorlog werd de dienst ingezet om ongewenste regimes te ondermijnen.

"De CIA was jarenlang hét instrument van Amerikaanse presidenten om regimewissels te forceren, vooral in Latijns-Amerika en Afrika. Het bekendste voorbeeld voor ons is Congo, waar de VS samen met België ingreep in de context van Patrice Lumumba", aldus Lasoen. 

Het doel was vaak invloed uitoefenen zonder openlijke oorlog: achter de schermen politieke processen sturen. "Wat we vandaag hybride oorlogsvoering noemen, gebeurde toen al."

In tegenstelling tot de fictie heeft de CIA geen individuele geheim agenten zoals James Bond. De dienst beschikt wél over verregaande bevoegdheden. "De CIA heeft een mandaat om dodelijke operaties uit te voeren. Onder president Barack Obama werd dat zelfs uitgebreid, toen de CIA een centrale rol kreeg in drone-aanvallen tegen terreurverdachten."

Ook marteling maakt deel uit van haar beladen verleden. Na 9/11 kwamen misbruiken aan het licht in onder meer Abu Ghraib en Guantanamo. "De CIA kent een lange geschiedenis van verschillende uitwassen, waaronder gevallen van marteling en een reeks andere schandalen, die onder meer te maken hebben met ongeoorloofde inmenging in andere landen."

Met naar schatting 21.000 medewerkers is de CIA een van de grootste inlichtingendiensten ter wereld — al zijn exacte cijfers geheim. Of ze ook de grootste zijn, is moeilijk te zeggen: "De Chinese inlichtingendiensten kunnen qua bereik mogelijk groter zijn", nuanceert hij.

"De CIA rekruteert zoals een elitesportploeg: via talentspotters aan topuniversiteiten. Ook professoren worden ingeschakeld om potentiële kandidaten in het oog te houden. In principe kan iedere Amerikaanse burger solliciteren, maar er is een streng selectieproces:  intellectuele capaciteiten, mentale weerbaarheid en een doorgedreven achtergrondcontrole zijn cruciaal."

Wie voor de CIA in het buitenland werkt, doet dat in verschillende hoedanigheden: sommigen hebben een officiële diplomatieke status, anderen opereren volledig undercover. "Wie zonder bescherming wordt ontmaskerd, loopt ernstige risico’s: gevangenis, marteling of erger."

België werkt vooral via de Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid (ADIV), de militaire inlichtingendienst, samen met de CIA. "Dat is logisch, omdat beide een buitenlandse focus hebben", zegt Lasoen. De FBI onderhoudt dan weer contacten met de Belgische Veiligheid van de Staat.