Statische elektriciteit ontstaat door wrijving en blijft langer aanwezig in droge omstandigheden. Hoe droger de lucht, hoe groter de kans op schokjes. Dat zegt Krijn De Vries, professor hoge-energiefysica aan de VUB. Het is je de voorbije weken vast al overkomen: je trekt je trui uit, kamt je haren, aait je kat, en ineens krijg je een schokje - of er springt plots een klein vonkje over. Zeker in de winter lijkt statische elektriciteit overal aanwezig. Maar hoe komt dat precies? En is het gevaarlijk? "In huis is statische elektriciteit vrijwel nooit gevaarlijk. Soms zie je kleine vonkjes, maar die vormen geen risico op brand."
Waarom we in de winter vaker een schokje krijgen: statische elektriciteit uitgelegd
"Om statische elektriciteit te begrijpen, moeten we eerst kijken naar elektriciteit in het algemeen", zegt Krijn De Vries, professor hoge-energiefysica (VUB), in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Elektriciteit kennen we vooral als stroom: bewegende elektrische ladingen die apparaten van energie voorzien. Die stroom ontstaat wanneer elektronen zich verplaatsen."
Bij statische elektriciteit blijven die ladingen eerst op één plek zitten tot ze ontladen, vandaar de naam 'statische elektriciteit'. "Als 2 oppervlakken over elkaar wrijven, kunnen elektronen van het ene naar het andere materiaal springen. Het ene oppervlak wordt dan positief, het andere negatief geladen. Geleiden de materialen slecht, dan blijft die lading hangen. Dat merk je als een schokje als je iemand aanraakt of geknisper, bijvoorbeeld in een trui."
Waarom vooral in de winter?
In de winter is de lucht vaak droog en dat speelt een grote rol. "Watermoleculen in de lucht helpen normaal om lading af te voeren. Maar bij lage luchtvochtigheid blijft die lading langer hangen. Droge lucht én een droge huid vergroten dus de kans op ontladingen", zegt De Vries.
Ook kleding speelt mee: synthetische stoffen bouwen makkelijker lading op, net als rubberen zolen. "Rubber geleidt slecht, waardoor lading niet weg kan. Je bouwt dus sneller spanning op als je bijvoorbeeld met sneakers op tapijt loopt."
Wat kun je doen om schokjes te vermijden?
Er zijn enkele eenvoudige manieren om statische elektriciteit te beperken:
Kies voor natuurlijke stoffen: synthetische stoffen bouwen makkelijk lading op. Kies je voor natuurlijkere stoffen, dan is dat effect minder sterk.
Gebruik een luchtbevochtiger om de luchtvochtigheid in huis te verhogen.
Draag schoenen met leren zolen, die beter geleiden dan rubber.
Raak een metalen voorwerp aan voordat je een ander aanraakt, om jezelf bewust te ontladen. "Als je onderweg lading hebt opgebouwd, kan die via een metalen tafel of deurklink wegvloeien."
Kan het gevaarlijk zijn?
"In industriële omgevingen, waar met ontvlambare stoffen gewerkt wordt, kan statische elektriciteit wel degelijk gevaarlijk zijn. Daarom wordt daar streng gelet op aarding en het vermijden van lading." Ook in elektronica is voorzichtigheid geboden: sommige componenten kunnen beschadigd raken door een kleine ontlading.
In huis zijn de schokjes zelden krachtig genoeg om iets te laten ontbranden
Krijn De Vries, professor hoge-energiefysica (VUB)
"In huis zijn de schokjes zelden krachtig genoeg om iets te laten ontbranden." Al zie je soms letterlijk vonkjes, bijvoorbeeld bij het uitrekken van een fleecedeken in het donker.
Ook nuttig
Toch heeft statische elektriciteit ook een nut. "In de industrie wordt ze gebruikt bij het schilderen en het aanbrengen van bepaalde coatings. Ook in telefoons en bepaalde printtoepassingen wordt ervan gebruikgemaakt."
In de natuur helpen ladingen bij de bestuiving: bijen laden zich op tijdens het vliegen en stuifmeel blijft daardoor beter aan hen kleven. "Zelfs spinnenwebben kunnen licht geladen zijn, waardoor insecten er makkelijker in blijven hangen."
Een klein schokje lijkt dus onschuldig, maar vertelt ons veel over de wereld van elektrische ladingen. En gelukkig kun je zelf al veel doen om die ontladingen te beperken. "De natuur streeft altijd naar evenwicht. Ook ladingen willen uiteindelijk neutraal worden", besluit hij.
Beluister: Professor hoge-energiefysica over statische elektriciteit
