Vijf redenen waarom 'Het lam Gods' zo'n meesterwerk van internationale klasse is (en nee, niet alleen door de diefstal) 

Vanaf vandaag onderzoekt Thomas Vanderveken in 'Mysteriejagers' op VRT MAX en VRT 1 wat er gebeurd is met 'Het lam Gods'. Hij doet dat samen met Danira Boukhriss Terkessidis, Jacotte Brokken en Arnout Hauben.

Voor Vanderveken is het een weerzien met een schilderij dat de grootste kunstkenners ter wereld intrigeert, maar hem ook doet denken aan zijn eigen vader. Die speelde immers ooit voor een Panorama-reconstructie de rol van de vermoedelijke afperser Arsène Goedertier. "Enorm spannend vond ik dat", herinnert Vanderveken zich. "Als 10-jarige heb ik toen alles gelezen dat ik kon vinden over 'Het lam Gods'."

Al dat lezen, en Vandervekens latere tv-carrière, leerden hem dit:

"Ik heb voor 'Een nacht in het museum' en 'Weg van het meesterwerk' de allergrootste musea bezocht, van het Louvre in Parijs tot het Metropolitan in New York", vertelt Vanderveken. "En overal ter wereld beginnen topcuratoren vroeg of laat over wat zij het 'Ghent altar piece' noemen."

"Het werk is dan ook superbelangrijk, een echt meesterwerk zoals de symfonieën van Beethoven en 'Ulysses' van James Joyce."

Het zit dan ook tjokvol betekenis. "Alleen al over de vraag of de figuur bovenaan Jezus Christus of God zelf is, kan je een half uur praten. Er zijn tientallen symbolen in het werk die je in de ene of de andere richting kunnen duwen. Volgens mij is het trouwens Jezus Christus. Maar dat is ook maar omdat ik naar de juiste mensen geluisterd heb (lacht)."

"Het is ook erg oud, van 1432. 'Het lam Gods' was toen een echte oerknal. Voordien bestond schilderkunst vooral uit platte figuren tegen gouden achtergronden, geschilderd met verf van eigeel. En toen kwamen daar die gebroeders Van Eyck met hun olieverf, en hun manier van schilderen die tot vandaag onovertroffen is."

Sta je voor 'Het lam Gods' in de Sint-Baafskathedraal in Gent, weet dan dat je eigenlijk niet het doelpubliek bent dat de Van Eyck-broers voor ogen hadden.

"Zelfs de taferelen op de allerhoogste delen van het retabel (een kunstwerk uit meerdere delen voor op of achter het altaar, red.) zijn geschilderd met een ongelofelijk gevoel voor detail. Met een ladder zou je die details door een loupe kunnen bekijken. Ze zijn superprecies, terwijl niemand dat van beneden af kan zien."

"Dat komt doordat 'Het lam Gods' niet voor de kijker is gemaakt, maar voor God. Dat zegt iets over de tijd. Gewoon goed was niet goed genoeg: het was immers voor God zelf gemaakt."

"In de recente geschiedenis hebben alle onderdelen van 'Het lam Gods' maar een paar decennia lang samen gehangen. Er zijn bijvoorbeeld panelen verwijderd omdat ze als te obsceen werden gezien, en er zijn panelen gestolen door bezetters."

Die vreemde handen behandelden het meesterwerk niet altijd met het nodige respect. "Veel panelen hebben een voor- en achterkant. Wel, de Duitsers hebben de panelen in 1894 dwars in tweeën gezaagd om beide kanten tentoon te kunnen stellen. Dat is ook de reden waarom het paneel met 'Johannes de Doper' en 'De rechtvaardige rechters', dat vroeger één geheel was, na de roof voor de helft teruggekeerd is."

De anonieme afperser, die geld eiste voor de panelen en zijn brieven ondertekende met de initialen D. U. A., bezorgde het paneel 'Johannes de Doper' terug via een kluisje in het station Brussel-Noord. Hij deed dat om te bewijzen dat hij wel degelijk in het bezit was van de beide werken.

"Maar elke generatie had ook mensen die het belang van het werk begrepen, en het beschermden. Zo werd het ingekapseld achter dubbele muren of valse wanden en is het zelfs eens door het oog van de Sint-Baafstoren getakeld. De gekste dingen zijn gebeurd om het toch maar te kunnen verstoppen."

Maar de andere kant van het paneel, 'De rechtvaardige rechters', is tot vandaag dus nog steeds onvindbaar. In het najaar van 1934, nog in het jaar van de roof, bekende Arsène Goedertier uit Wetteren op zijn sterfbed dat hij iets te maken had met de verdwijning. Maar hij overleed nog voor hij er meer over kon vertellen.

Het mag dan intussen bijna een eeuw geleden zijn, toch heeft Justitie het dossier over de kunstroof nog steeds niet afgesloten.

"Er is nog altijd iemand voor bevoegd. Het dossier ligt er in de kast, en er worden nog altijd elementen aan toegevoegd. Tips worden nog steeds serieus genomen." Zo werden er begin vorig jaar nog nieuwe huiszoekingen uitgevoerd, maar het paneel werd niet gevonden.

"Zolang er geen lijk is, is er geen dode", zegt Vanderveken. "En dat lijkt me ook de juiste houding. Het paneel is vermist maar niet doodverklaard. Trouwens, in de bijna 600 jaar lange geschiedenis van het werk is die laatste 90 jaar met 1 vermist paneel een peulschil."

Er worden heel wat verhalen verteld over het lot van 'De rechtvaardige rechters'. "Volgens een van die verhalen heeft een vooraanstaande Gentse familie het paneel in handen. Er wordt dan gekeken naar de familie van politici die in die tijd heel machtig waren, de Stormes of de Van Cauwelaerts."

"Maar er wordt altijd over die mensen gesproken, niet mét hen. Daarom heb ik dat nu wel gedaan voor 'Mysteriejagers'."

Kan hij daar al iets over kwijt, voor de uitzending? "Het is in ieder geval een erg interessant gesprek geworden. En ik kan je zeggen: die families lijden daar zelf erg onder. Dat zijn respectabele mensen die plots verdacht gemaakt worden."