China heeft al aangekondigd dat het dat 'reïncarnatieproces' voor de nieuwe dalai lama in handen zal nemen. Want de huidige dalai lama is intussen al 90 jaar oud. Deze zomer bevestigde hij dat er na zijn dood een opvolger komt. De dalai lama is niet alleen de spirituele leider van het Tibetaans boeddhisme maar ook de voormalige politieke leider van Tibet, een autonome regio binnen China. De verkiezing is een scenario voor een van de vreemdste internationale controverses van de toekomst.
Wie kiest de volgende dalai lama: China of Tibet?
Er gaat geen dag voorbij of China zit in het nieuws. Maar kennen we het land echt? Begrijpen we hoe de Chinezen denken, wat ze willen, hoe het eraan toegaat in de Chinese samenleving én welke invloed dat heeft op ons leven? VRT NWS-experten Tom Van de Weghe en Veerle De Vos zoeken het uit in de maandelijkse podcast 'China voorbij de muur'.
De 14e dalai lama - Tenzin Gyatso - werd op 6 juli 1935 geboren in een boerengezin in Tibet. Op tweejarige leeftijd werd hij erkend als de reïncarnatie of wedergeboorte van zijn voorganger. Toen de Tibetanen in 1959 in opstand kwamen tegen de Chinese bezetting vluchtte hij over de Himalaya naar India. Daar leeft hij al meer dan 60 jaar in Dharamsala, samen met tienduizenden gevluchte Tibetanen en hun nakomelingen.
Hoewel hij sindsdien nooit meer terugkeerde naar zijn moederland, heeft hij er nog altijd veel invloed, zegt Rigzin Genkhang, de vertegenwoordiger van de Tibetaanse regering in ballingschap en de dalai lama in ons land. "Zelfs meer dan 70 jaar na de Chinese machtsovername in Tibet, voelen de 6 miljoen Tibetanen in Tibet zich nog altijd meer verbonden met de dalai lama en de Tibetaanse regering in ballingschap dan met de Chinese regering."
Hoewel die Tibetaanse 'regering in ballingschap' geen enkele jurisdictie heeft - behalve over bijvoorbeeld onderwijs voor de Tibetaanse gemeenschap - en de dalai lama al zijn politieke taken heeft neergelegd, heeft ze wel nog buitenlandse vertegenwoordigers, onder andere in Brussel. "Mijn taak is om de lokale regeringen en de Europese instellingen op de hoogte te houden van de situatie in Tibet", zegt Genkhang. "En omdat we de dalai lama nog altijd beschouwen als ons ceremoniele staatshoofd, vertegenwoordig ik hem ook."
Voor de Chinese regering is de dalai lama een luis in de pels die ze liever kwijt is. In 1989 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn vredevolle verzet tegen de bezetting van Tibet. Hij schreef tientallen boeken, zijn boek 'De kunst van het geluk' was een wereldwijde bestseller. Nog altijd trekt hij volle zalen, ook in Europa. Door zijn charisma en wereldwijde invloed blijft er internationaal aandacht bestaan voor de situatie in Tibet.
Rooksignalen, visioenen en een gouden urne
Volgens de traditie binnen het Tibetaans boeddhisme wordt de persoonlijkheid van de overleden dalai lama 'gereïncarneerd' in een jong kind. De huidige dalai lama is de 14e in een ononderbroken lijn die 600 jaar teruggaat. Eerder liet hij verstaan dat de 15e dalai lama zal geboren worden in 'de vrije wereld' en dus buiten de grenzen -en de controle- van China. Het deed een zucht van opluchting opstijgen binnen de Tibetaanse gemeenschap en aanhangers van het boeddhisme.
"Dat betekent dat men op zoek gaat naar een jongen in wie men tekenen ziet van de overleden dalai lama", zegt Ann Heirman, professor Chinese geschiedenis en boeddhisme aan de Universiteit Gent. Dat gebeurt door een klein team. Wanneer ze zeker zijn dat ze het juiste kind hebben gevonden, erkennen ze hem als de nieuwe dalai lama."
Bij die zoektocht wordt rekening gehouden met de richting van de rook bij de crematie. Maar ook met dromen of visioenen van vooraanstaande lama's. Het ultieme 'bewijs' is wanneer een kind herhaaldelijk en spontaan de objecten herkent die toebehoorden aan de vorige dalai lama. Uiteindelijk is het de Gaden Phodrang Trust (het kantoor van de dalai lama) dat de keuze moet bekrachtigen.
Hoe kan een atheïstische communistische partij bepalen wie de reïncarnatie is van een spiritueel leider?”
Rigzin Genkang, vertegenwoordiger van de Tibetaanse regering in ballingschap en het bureau van de Dalai Lama in Brussel
Meteen na de aankondiging van de dalai lama stuurde de Chinese regering een mededeling de wereld in. 'De opvolging van de dalai lama zal gebeuren volgens de wetten en de regels van dit land' klonk het. Daarvoor doet China beroep op een recentere traditie, uit het laatste keizerrijk, waarbij de naam van de opvolger wordt getrokken uit een gouden urne. Belangrijk detail: de huidige dalai lama is gekozen op basis van de oudere, Tibetaanse traditie.
Beluister de nieuwste aflevering van China voorbij de muur
Verplicht op internaat
China zich bemoeit met een religieuze kwestie, lijkt paradoxaal voor een atheïstische staat. "Tibet is voor Peking veel meer dan religie", zegt Bart Dessein, professor Chinese geschiedenis en politieke filosofie aan de Universiteit Gent. "Tibet is rijk aan grondstoffen als lithium en kobalt, maar het bevat ook grote reserves aan drinkbaar water. Bovendien is er een omstreden grens met India. Dus omwille van verschillende strategische redenen is Tibet zeer belangrijk."
In 1965 creeërde China de Tibetaanse autonome regio (TAR). Die omvat maar een deel van het historische Tibet. En zelfs dat gebied is niet echt autonoom, zegt Rigzin Genkhang. "De belangrijke beslissingen worden genomen door Chinezen in het belang van China. Wegen en spoorwegen worden aangelegd om de grondstoffen zo snel mogelijk te exporteren naar China. De ecologische gevolgen zijn voor de Tibetanen".
"Bovendien heeft de communistische partij vertegenwoordigers binnen de muren van alle kloosters", voegt ze eraan toe. "Gerespecteerde boeddhistische leraars uit het buitenland mogen niet meer op bezoek komen. Privé-scholen waar Tibetaans werd onderwezen zijn gesloten. En miljoenen kinderen van het platteland worden verplicht naar internaten gestuurd waar ze alleen in het Chinees les krijgen. Op die manier verdwijnen onze taal en onze cultuur aan een snel tempo."
Gevaarlijk precedent
Zoals het er nu naar uitziet, zullen er na de dood van de huidige dalai lama wellicht 2 opvolgers verkozen worden. China is daarmee trouwens niet aan zijn proefstuk toe. In 1995 wees de Dalai Lama een zesjarige jongen aan als de nieuwe panchen lama, de op één na belangrijkste spirituele leider in het Tibetaans boeddhisme.
Enkele dagen later verdween het kind samen met zijn familie. China installeerde vervolgens een eigen panchen lama, die een opleiding kreeg in China.
"Niemand heeft de jongen die de dalai lama had uitgekozen de afgelopen 30 jaar nog gezien", zegt Ann Heirman. "De Chinese regering zegt dat hij een privéleven leidt. Maar niemand kan dat bevestigen." Volgens Rigzin Genkhang wordt de 'Chinese' panchen lama niet erkend door de Tibetanen. "Als hij op bezoek komt in Tibet moet de Chinese overheid mensen dwingen om hem te komen begroeten. Soms betalen ze hen daar zelfs voor."
Spiritueel leider of politieke pion?
Voor de vertegenwoordiger van de Tibetaanse gemeenschap in Brussel is het duidelijk. "Wij Tibetanen zullen de keuze van de Chinese regering nooit erkennen", zegt Rigzin Genkhang. "Om de reïncarnatie van de dalai lama te herkennen moet je om te beginnen respect hebben voor het geloof dat hij vertegenwoordigt. Maar het enige doel van de Chinese regering is de invloed van de figuur van de dalai lama gebruiken om de Tibetanen te controleren".
De vraag is ook hoe de rest van de wereld zal reageren. India, waar de huidige dalai lama woont, heeft al gezegd dat alleen het bureau van de dalai lama het recht heeft om de nieuwe Tibetaanse spirituele leider te verkiezen. Ook in Mongolië, waar veel boeddhisten wonen, wordt met argwaan gekeken naar de Chinese bemoeienissen.
“De fundamentele vraag is niet wie de volgende dalai lama zal kiezen maar wie hem als dalai lama zal erkennen.”
Bart Dessein, professor Chinese geschiedenis aan de UGent
Tijdens Trumps eerste ambtstermijn werd de Tibet Policy and Support Act ondertekend – een wet die stelt dat alleen Tibetanen het recht hebben om de volgende dalai lama te kiezen, en die sancties voorziet tegen Chinese functionarissen die zich met dat proces bemoeien. Maar het afgelopen jaar schrapte de Amerikaanse regering dan weer miljoenen dollar aan jaarlijkse steun voor Tibet.
Voor Bart Dessein is het minder relevant wie de dalai lama kiest. "Zowel Tibet als China beroepen zich op eeuwenoude tradities. De vraag is dan ook eerder wie die traditioneel verkozen dalai lama zal erkennen als de 'echte' opvolger.
In ons land wonen naar schatting zo'n 5.000 mensen van Tibetaanse afkomst. Tibetanen die intussen Belg werden kunnen sinds kort naar China reizen zonder visum. "Voor velen van hen is dat een unieke kans om voor het eerst in tientallen jaren hun hoogbejaarde ouders terug te zien", zegt Rigzin Genkhang. "Maar we krijgen berichten dat sommigen er bij de douane in China worden uitgepikt op basis van hun naam. Als er op hun telefoon een Tibetaanse vlag wordt gevonden of een foto van de dalai lama worden ze meteen teruggestuurd."
Maar ook mensen die hier in Europa bijvoorbeeld Tibetaanse les geven lopen het risico aan de grens gedeporteerd te worden. Of hun paspoort wordt in beslag genomen terwijl ze in Tibet verblijven. "We hebben dat aangeklaagd bij het ministerie van buitenlandse zaken, want het gaat om intimidatie van landgenoten. Het wil ook zeggen dat China ons hier in Europa in het oog houdt."
