Zeggen we nu Kerstmis, kerstdag of gewoonweg kerst? Dat blijkt vooral af te hangen van levensopvattingen. Bij ons baadt het kerstfeest in een christelijke cultuur, maar daarop zijn heel wat tradities geënt, vaak met religieuze elementen, maar ook met heel wat commerciële aspecten. 5 vragen en antwoorden over een van onze belangrijkste feestdagen.
Is het kerstfeest christelijk, heidens of gewoonweg commercieel? 5 vragen en antwoorden
Rik Arnoudt
Gepubliceerd:
"Kerstmis is een zeer complex feest geworden waarbij enkele nieuwe elementen centraal staan die gegroeid zijn uit tal van tradities, maar eigenlijk niets meer te maken hebben met de oorsprong van het kerstverhaal", zegt theoloog Hans Geybels (KU Leuven) in De Ochtend, op Radio 1.
Maar die oorsprong van het kerstverhaal blijkt niet zo oud te zijn als je wel zou denken. "Eigenlijk bestond Kerstmis gedurende lange tijd niet", legt classicus Yanick Maes (Universiteit Gent) uit in de podcast van de Universiteit van Vlaanderen . "De eerste christenen vonden het niet belangrijk om de geboorte van Christus te herdenken."
"Het is eigenlijk pas in de late 2e eeuw dat we tastbaar of zichtbaar weten dat er feesten waren voor de geboorte van Christus." Maes wijst er ook op dat het geboorteverhaal maar voorkomt in 2 van de 4 evangeliën en dat het huidige kerstverhaal eigenlijk een amalgaam is van de evangeliën van Matteüs en dat van Lucas. "Bij Matteüs vinden we koning Herodes, de wijzen uit het oosten en de ster, maar niet bij Lucas", zegt hij. "Daar vinden we wel iets over de herders en hun schaapjes en over de kribbe."
Het kerstverhaal: wanneer is Jezus écht geboren?
1
Waarom valt Kerstmis op 25 december?
"Er zijn 2 verklaringstheorieën", zegt Yanick Maes. "De ene zegt dat die datum is gekozen omdat op die datum ook een groot feest ter ere van de zon was bij de Romeinen. Dat feest zou zo groot zijn geweest dat de christenen dachten: 'dit moeten we hebben'."
Doorheen de geschiedenis hebben wel meer volkeren de langste nacht en de terugkeer van de zon gevierd. Denk maar aan het Yule-feest dat door de Germanen werd gevierd. Sommigen denken trouwens dat het kerstfeest daar zijn oorsprong heeft.
"Het heeft wellicht te maken met de cyclus van de zon, maar of het ook te maken heeft met de cultus van de zon is een andere zaak", aldus Yanick Maes. Volgens hem hebben de christenen op een bepaald moment bedacht dat Christus geconcipieerd is op 25 maart. 25 december is 9 maanden later. "Een volmaakte zwangerschap, als het ware."
"We weten niet in welk seizoen Jezus geboren is", vertelt Hans Geybels. Ook hij acht 25 december weinig waarschijnlijk. "In de verhalen is sprake van herders. Die zijn buiten met hun dieren, maar niet in de winter. Hij zou veeleer moeten zijn geboren in de lente of in de zomer."
"Het is een samenspel van spelen met getallen, astronomie en theologische elementen uit de Bijbel", denkt Yanick Maes. "Vanaf de 4e eeuw begint men de datum van 25 december op te dringen. Dat gebeurt vanuit het Westen, vanuit de kerk van Rome en Noord-Afrika."
2
Waarom kerstbomen, kerstballen en kerststallen?
Volgens Hans Geybels maakt de kerstboom deel uit van een symboliek. "Ervoor werden huizen versierd met groene takken: om het kwaad buiten te houden of omdat groen de kleur van hoop is. In de 18e eeuw begonnen rijke mensen fruitbomen in huis te zetten iets voor kerstdag, zodat ze in bloesem stonden op kerstdag zelf. De bomen werden versierd met appels, noten, snoepgoed... Bij de armen verschijnt de spar: zij konden zich geen fruitboom permitteren."
Yanick Maes ziet een verband met de boom van de kennis van goed en kwaad. "De kerstboom als symbool van zondeval en verlossing, waarbij de kerstballen naar de appel verwijzen (de zondeval, red.) en het snoepgoed naar brood (symbool voor verlossing in de eucharistie, red.)."
Volgens het evangelie van Lucas werd Jezus na zijn geboorte in een kribbe of voederbak gelegd, omdat er geen plaats was in de herberg. Zo'n kribbe vind je normaal in een stal. "De verhalen over de geboorte van Christus zijn symbolische interpretaties waarbij feiten en fictie worden vermengd", legt Hans Geybels uit.
"Een voederbak kon in die tijd ook in een woonkamer staan. Maar een kerststal benadrukt de povere condities waarin hij is geboren." Daarom plaatsen velen onder ons een kerststal onder de kerstboom.
3
Waar komt de drang naar een witte kerst vandaan?
Elk jaar weer dromen we van een witte kerst, hoewel het hier in realiteit gaat over een vrij zeldzaam fenomeen. Tussen 1900 en 2024 kwam zo'n witte kerst maar 11 keer voor en voor de laatste witte kerst hier moeten we teruggaan tot 2010.
Sneeuw staat symbool voor puurheid en een nieuw begin. Dat kreeg in de 19e eeuw een nieuwe dimensie door de novelle 'A Christmas Carol' van Charles Dickens, waarbij de oude vrek Ebenezer Scrooge tijdens de kerstnacht tot inkeer komt en in een weldoener verandert. De verhalen van Dickens spelen zich vaak af in een winters landschap, als romantische verwijzing naar vakantie.
Het lied 'White Christmas' van Irving Berlin, gezongen door Bing Crosby, deed er nog een schep bovenop. Nochtans had Berlin het lied aanvankelijk bedoeld als parodie, maar hij schrapte er een couplet uit en het nummer groeide uit tot dé sentimentele weergave van een ouderwets kerstfeest.
4
Waarom een Kerstman?
De Kerstman als een in het rood geklede figuur die pakjes ronddeelt, is gebaseerd op de figuur Santa Claus, een verbastering van onze eigenste Sinterklaas, die Nederlandse kolonisten ooit meenamen naar de Nieuwe Wereld. Santa Claus werd in de 19e eeuw gecreëerd door schrijvers Clement C. Moore en Thomas Nast.
Tekenaar Haddon Sundblom gaf hem in de jaren 30 van de vorige eeuw zijn ronde gezicht en zijn witte baard, een geslaagde reclamecampagne voor frisdrankgigant Coca-Cola. Hoewel hun kerstcampagnes een belangrijke rol hebben gespeeld bij het populair maken van dit beeld, was de kerstman al decennia voordat Sundblom aan de slag ging, in zijn moderne vorm te zien.
Voordat hij zijn beroemde rode kleding en vrolijke baard kreeg, heeft de kerstman in de tweede helft van de 19e eeuw verschillende looks gehad. Vanaf de beschrijving in Clement Moore's A Visit from St Nicholas in 1822, via de visie van kunstenaar Thomas Nast en later Norman Rockwell, verloor Mr Claus geleidelijk zijn verschillende gedaantes en werd hij de vrolijke kerstman in zijn rode pak die we vandaag de dag kennen.
De Amerikaanse Kerstman heeft geleidelijk aan Europa veroverd. In het Verenigd Koninkrijk heet hij Father Christmas, in Frankrijk Père Noël, in Spanje Papá Noel, in Portugal Pai Natal. Andere Europese tegenhangers zijn Christkind in Duitsland en Joulupukki in Finland.
In Nederland en België is de Kerstman een relatief recent fenomeen. Dat heeft te maken met de figuur van Sinterklaas die hier de kindervriend bij uitstek is. Bij ons geldt 6 december nog altijd als het grote kinderfeest.
5
Waarom woont de Kerstman in Finland?
In Finland heet de Kerstman dus Joulupukki. Dat betekent letterlijk kerstbok en verwijst naar een oud-Scandinavisch gebruik, waarin men zich in geitenvellen hulde om na kerstdag van huis tot huis te gaan en voedselresten in te zamelen.
Joulupukki woont in Lapland, is meestal in het rood gekleed en verplaatst zich in een slede, getrokken door rendieren. Vandaag lijkt hij erg op de Amerikaanse Kerstman.
In Fins Lapland vind je ook het Dorp van de Kerstman. In dat themapark in Rovaniemi vind je onder meer tal van winkels en een postkantoor waar je brieven naar de Kerstman kan sturen. In het kantoor van de Kerstman kan je hem het hele jaar door een bezoekje brengen. De toegang is gratis, maar dat geldt niet voor het vlakbij gelegen Santa Parc. Let wel: in de zomer ligt er geen sneeuw.
