'Breaking bad' in het echt? Kankerdiagnose verhoogt kans op criminaliteit, stelt onderzoek

Heb je ooit de hitserie 'Breaking bad' gezien? Daarin stapt scheikundeleraar Walter White de illegale drugshandel in na het krijgen van een terminale longkankerdiagnose. Samen met een oud-leerling produceert hij crystal meth in een camper, omgebouwd tot een mobiel drugslab, om zo zijn torenhoge ziekenhuiskosten de baas te kunnen worden.

Dat is fictie, maar het inspireerde Kim Peijnenburg, hoogleraar huishoudfinanciën aan de Tilburg University, om te onderzoeken of dit ook in het echte leven kan. Kan een (al dan niet terminale) kankerdiagnose het risico op het plegen van criminele feiten verhogen? Zou Walter White ook in het 'echte' leven in de drugshandel zijn gestapt?

Om dat te onderzoeken, werden de gegevens van Deense burgers onder de loep genomen. Denemarken is een van de enige landen die alle nodige data delen. "Hier konden we data van de gezondheid van mensen koppelen aan crimineel gedrag, en ook aan hun inkomen", zegt Peijnenburg in 'Nieuwe feiten' op Radio 1. Alle inwoners tussen de 18 en 67 jaar, van 1980 tot 2018, werden onderzocht.

De conclusie bevestigt enigszins de verhaallijn van 'Breaking bad'. "Het blijkt echt zo te zijn dat wanneer iemand een kankerdiagnose krijgt, er een grotere kans is dat die persoon crimineel gedrag gaat vertonen", zegt Peijnenburg.

Iemand die een kankerdiagnose krijgt, loopt 14 procent meer kans op crimineel gedrag. Dat is het gemiddelde cijfer over alle onderzochte deelnemers: zowel mannen als vrouwen, rijk als arm, en single als getrouwd. Het eerste jaar na de diagnose is de kans klein, maar naarmate de jaren vorderen, stijgt de kans op het plegen van criminele feiten wel.

"Het is het geval bij een kleine groep mensen", benadrukt Peijnenburg. "Dit effect vinden we onder mannen en vooral singles. Bij mensen die getrouwd zijn, gebeurt dit minder, omdat ze een partner hebben die ook een financieel vangnet biedt." Het effect doet zich ook overwegend voor bij mensen met een lager inkomen en minder spaargeld.

Dat geldt zowel voor terminale patiënten als voor patiënten met een minder ernstige vorm van kanker. "Maar het effect is wel groter voor mensen met een ernstigere vorm", zegt Peijnenburg. Al mag die vorm ook niet té ernstig zijn. "Als het heel slecht met iemands fysieke gezondheid gaat, dan is er geen effect meer. Maar als iemand nog in een goede fysieke staat en crimineel kan zijn, dan zie je een groot effect."

De criminele feiten zijn wel minder zwaar dan in 'Breaking bad', waarin White noodgedwongen steeds meer toevlucht neemt tot geweld. "Het zijn kleine misdrijven zoals diefstal of inbraak." Bij instanties van geweld vonden de onderzoekers geen significant effect.

Volgens Peijnenburg zijn er verschillende mechanismen aan het werk. "Één mechanisme is dat mensen minder verdiencapaciteit hebben", zegt ze. "Het is niet zozeer dat ze veel hoge kosten hebben, het is meer dat ze niet meer kunnen werken of in een baan niet meer dezelfde carrièrekansen krijgen." Dat is natuurlijk het Deense verhaal. In een land als Amerika, waar de gezondheidskosten een pak hoger liggen, zou dat effect weleens groter kunnen zijn.

Maar naast dat financiële aspect speelt ook het morele een rol. "Je kan denken: 'Ik ben er misschien binnen een aantal jaar toch niet meer, dus ik hoef mijn straf toch niet uit te zitten.'Daardoor worden de kosten voor crimineel gedrag minder."

"Ten derde is er ook een psychologische component. Zo'n kankerdiagnose is natuurlijk nogal wat om te behappen." Wie vaker naar de psycholoog ging, en het dus vermoedelijk moeilijker had met de diagnose, had ook een grotere kans op crimineel gedrag.