Spiegels van wie we zijn: waarom we met eindejaar massaal lijstjes maken

Van Spotify Wrapped tot lijstjes met goede voornemens: zodra het einde van het jaar aanbreekt, vliegen de lijstjes ons om de oren. Ze geven structuur aan een jaar vol indrukken, en tegelijk tonen ze ons wat we belangrijk vinden. Wat zegt onze lijstjesdrang over onszelf, over onze samenleving?

Voor emeritus professor cultuursociologie (UAntwerpen) Walter Weyns is het duidelijk: "Lijstjes zijn zo oud als de beschaving zelf. Als je het met een knipoog bekijkt, kun je zeggen dat het schrift is uitgevonden om lijstjes te kunnen maken. De eerste teksten die we kennen – gegrift in kleitabletten – zijn inderdaad inventarissen van goederen: koeien, graan, schapen", zegt hij in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. 

Vandaag maken we geen lijstjes meer van vee, maar van muziek, films, podcasts en persoonlijke hoogtepunten. "Wat erop staat, is interessant, maar wat er níét op staat, is minstens even veelzeggend. Lijstjes zijn filters: ze laten zien wat we wél onthouden en wat we onbelangrijk genoeg vonden om te vergeten."

En ze zijn méér dan dat. Volgens Weyns zijn lijstjes ook spiegels. "We gebruiken ze om te reflecteren op wie we zijn en wat ons gevormd heeft het afgelopen jaar. Net zoals men in de middeleeuwen zogenaamde 'spiegels' schreef van de moraal, de natuur of de geschiedenis, gebruiken wij nu Spotify- en Google-lijstjes om een beeld te vormen van onszelf."

"Onze identiteit wordt deels aangereikt door algoritmes", zegt hij. "Welke liedjes je het meest hebt beluisterd, welke podcasts je favoriet waren — het lijkt alsof die lijstjes ons iets vertellen over wie we zijn."

Lijstjes hebben ook altijd een normerende kracht gehad, merkt Weyns op. "Denk aan de 10 Geboden, of aan de lijst van zonden die je volgens de oude Egyptenaren níét mocht begaan als je het hiernamaals wilde bereiken: Ik heb niet gelogen, ik heb niet gestolen, ik heb niet gemoord."

"Zo’n lijst bepaalt hoe je naar jezelf kijkt, of je voldoet aan een norm." Ook vandaag gebeurt dat, zij het met lichtere onderwerpen. "Als je bijvoorbeeld niet weet wat '6 7' is (het kinderwoord én tienerwoord van 2025) — dan lijk je van een andere planeet te komen. Lijstjes bepalen wat je zogezegd 'moet kennen'."

Toch is er ook een keerzijde. "Lijstjes kunnen ook chaos creëren. We worden erdoor overspoeld: lijstjes van lijstjes, rangschikkingen zonder betekenis. Je zou het het 'Excel-effect' kunnen noemen: alles wordt in tabellen gegoten, maar niemand weet nog wat echt belangrijk is. Soms lijkt het alsof de lijstjes ons beheersen, in plaats van omgekeerd."

Opvallend is dat we vooral vrolijke of succesvolle zaken oplijsten. De meest gelikete foto’s, de leukste momenten, de populairste trends. "Maar we maken zelden een lijstje van de verdrietigste momenten van het jaar, of van de 5 keren dat iemand ons teleurstelde. Dat zijn lijstjes die we níét maken — terwijl ze misschien net zo waardevol kunnen zijn."

In een recent boek stelde schrijfster Suzanne Grotenhuis een compleet overzicht samen van huishoudelijke taken. "Je zou daar een soort emotioneel lijstje naast kunnen leggen", stelt Weyns voor. "Wat voel je bij die taken? Wat zegt het over de verhouding binnen een relatie? Zulke lijstjes kunnen aanleiding geven tot een gesprek — en tot reflectie."

December is bij uitstek de maand waarin lijstjes betekenis krijgen. We kijken terug, maken de balans op, proberen orde te scheppen in een chaotisch jaar. "Je zou kunnen zeggen: in het beste geval helpt een lijstje om de kast op te ruimen vóór het nieuwe jaar begint. In het slechtste geval proppen we er gewoon wat extra rommel bij."

Toch blijft de mens een lijstjesmaker, besluit Weyns. "We spiegelen ons aan het verleden, proberen te begrijpen waar we staan, en dromen dan weer verder. En daar horen nu eenmaal lijstjes bij."