6 jaar na de val van het 'Islamitisch Kalifaat' is IS aanzienlijk kleiner geworden, maar de terreurbeweging verschijnt de voorbije weken opnieuw in het nieuws. Aanslagen in Australië en Syrië tonen dat IS nog steeds kan toeslaan, al gebeurt dat vandaag vooral via losse, lokale netwerken, terwijl de greep van de organisatie in het Midden-Oosten verder afneemt.
Samenvatting:
IS is 6 jaar na de val van het kalifaat kleiner, maar recent opnieuw in het nieuws door aanslagen in Australië en Syrië.
In Australië werden 15 mensen gedood bij een schietpartij op Bondi Beach; de daders hadden IS-vlaggen en explosieven bij zich.
In Syrië werden 2 Amerikaanse soldaten en een tolk vermoord door een vermoedelijke IS-strijder; de dader werd gedood.
IS is aanzienlijk kleiner geworden in het Midden-Oosten, maar groeit in Afrika en Azië.
IS opereert nu vooral via kleine, autonome cellen wereldwijd en gebruikt digitale kanalen voor rekrutering en coördinatie.
In Australië werd in de nacht van zaterdag op zondag op Bondi Beach geschoten tijdens de viering van het joodse lichtfeest Chanoeka. 15 mensen kwamen daarbij om het leven en 1 van de 2 schutters werd gedood.
In de auto van de daders, Naveed en Saijid Akram, werden 2 IS-vlaggen en zelfgemaakte explosieven gevonden. De Australische autoriteiten vermoeden dat het duo geïnspireerd werd door IS.
Vandaag kwam ook aan het licht dat ze voor de aanslag afreisden naar de Filipijnen, een land waar IS nog steeds actief is. Volgens de Filipijnse autoriteiten kwamen de mannen op 1 november aan vanuit Sydney en verlieten ze het land op 28 november. Wat ze daar precies deden, blijft voorlopig onduidelijk.
Wat we wel weten, is dat de mannen afzakten naar Davao, een stad op het eiland Mindanao, waar jihadistische groeperingen al geruime tijd een onafhankelijke staat trachten te stichten. In 2017 belegerden IS-strijders op dat eiland de stad Marawi gedurende 5 maanden.
De aanval zette de Filipijnse regering ertoe aan een totale oorlog te ontketenen, waarna de jihadistische strijders uiteindelijk tot overgave konden worden gedwongen. Hoewel het al 8 jaar geleden is dat de Filipijnen hun overwinning op IS uitriepen, schrikken sporadische terreuraanvallen het land nog steeds op.
Volgens experts bevinden zich nog enkele honderden strijders in de Filipijnen. De groeperingen blijven rekruteren en maken daarbij gebruik van de lokale armoede en historische politieke grieven in Mindanao.
De terreurgroepen hebben een andere koers ingeslagen: ze zijn kleiner geworden en in facties verdeeld, maar blijven trouw aan IS, aldus antiterreur-expert Rommel Banlaoi.
Ook in Syrië duikt IS opnieuw op
Zaterdag werden 2 Amerikaanse soldaten en een tolk in Palmyra vermoord door een IS-strijder. 3 andere militairen raakten gewond en de dader werd gedood, meldde het Syrische staatsnieuws. President Donald Trump bestempelde de aanslag onmiddellijk als een "ISIS-aanval tegen de VS" en waarschuwde voor een "zeer ernstige vergeldingsactie".
Hoewel IS de aanval niet officieel heeft opgeëist, wijzen zowel Centcom, dat de Amerikaanse militaire operaties in Europa, Afrika en de Indo-Pacifische regio aanstuurt, als het Syrische ministerie van Binnenlandse Zaken naar een eenzame IS-strijder als dader: een zogenoemde lone wolf en dus niet aangestuurd door een eventuele IS-leiding.
Wie de dader precies is, wordt nog steeds onderzocht. Joe Kent, directeur van het Amerikaanse Nationale Centrum voor Terrorismebestrijding, gaf aan dat het incident "een aanval van binnenuit" was. Volgens Noureddine al-Baba, woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken, hadden de Syrische autoriteiten nog voor de aanslag besloten de man te ontslaan wegens zijn extremistische ideeën, maar planden ze dat pas zondag te doen.
De aanslag vond plaats slechts een maand na het bezoek van de Syrische president Ahmed al-Sharaa aan het Witte Huis, waar hij zijn land aansloot bij de internationale coalitie tegen IS. Deze samenwerking omvat zowel militaire steun als strategische coördinatie om terroristische activiteiten te bestrijden, maar ook gezamenlijke operaties om aanslagen te voorkomen.
Ondanks het definitieve verlies van het 'islamitische kalifaat' in 2019, beschikt IS volgens de VN nog over 5.000 tot 7.000 strijders in Syrië en Irak. Volgens het International Center for Counter-Terrorism (ICCT) ligt dat aantal een pak lager. Zij spreken over 1.500-3.000 strijders.
De 2 aanslagen lijken aan te tonen dat IS terug is van weggeweest, maar is dat wel zo?
IS in het kort:
IS, ISIS (Islamitische Staat van Irak en Syrië), of Daesh is een terreurgroep die in 2004 ontstond in Irak, in de nasleep van de Amerikaanse invasie. De terreurgroep streeft naar de oprichting van een islamitische staat volgens een extreme interpretatie van de islamitische wet, de sharia.
De organisatie groeide uit tot een van de beruchtste jihadistische groepen ter wereld en riep in 2014 een kalifaat uit over grote delen van Syrië en Irak. Het kalifaat was zowel een machtscentrum als een middel voor propaganda en trok tienduizenden buitenlandse strijders uit meer dan 120 landen aan.
In 2019 kwam er een definitief einde aan het zelfverklaarde 'Islamitisch Kalifaat' en verloor IS er de controle. Ook toenmalig leider Abu Bakr al-Baghdadi werd gedood.
Minder IS-strijders in het Midden-Oosten…
Hoewel IS nooit echt verdwenen is in het Midden-Oosten, is de terreurgroep bijzonder klein geworden sinds de val van het 'kalifaat'.
Bijvoorbeeld in Syrië, waar in 2024 het grootste aantal slachtoffers viel door IS-geweld, zakten die aantallen het afgelopen jaar drastisch.
Toen het Assad-regime ten val kwam en sektarisch geweld de kop op stak, werd gevreesd dat IS van het nieuwe machtsvacuüm gebruik zou kunnen maken om zijn macht opnieuw uit te breiden. Toch daalde het aantal dodelijke slachtoffers net in 2025 onder het bewind van al-Sharaa.
Sporadische aanvallen blijven opduiken, vooral in regio's die onder zwakke controle van de regering staan. Onder andere in het noordoosten, dat door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) wordt gedomineerd, vinden nog regelmatig incidenten plaats.
Ondanks dat er maar een fractie overblijft van de tienduizenden militanten uit 2014, vormt deze kleine groep nog steeds een vervelende uitdaging voor de Syrische president, die het land tracht te stabiliseren.
Analisten waarschuwen dat de kleine aanvallen die door lokale, zelfstandig opererende terreurcellen worden uitgevoerd, niet alleen het vertrouwen in al-Sharaa ondermijnen, maar ook druk leggen op het partnerschap tussen Syrië en de VS.
Volgens Colin P. Clarke, uitvoerend directeur van de Soufan Group, een internationaal veiligheids- en inlichtingenbedrijf, zou de aanval Trump kunnen aanzetten tot een terugtrekking van de 1.000 Amerikaanse militairen in Syrië – een scenario dat IS goed uitkomt.
… maar meer in Afrika en Azië
Na het verlies van territorium en numerieke macht werd IS gedwongen zich ingrijpend aan te passen. Sinds de dood van Abu Bakr al-Baghdadi is de groepering veel minder gecentraliseerd en werkt die vooral met autonome of semi-autonome cellen. Die bepalen zelf hun eigen koers, in de lijn van de algemene overtuiging van IS.
IS heeft dan wel aan macht ingeboet in het Midden-Oosten, maar blijft wereldwijd de dodelijkste terreurbeweging in 2025. Vooral kleinere zelfstandige afsplitsingen winnen aan belang.
IS-Khorasan (IS-K) in Afghanistan is daarvan de belangrijkste, met tussen de 4.000 en 6.000 strijders. De organisatie is uitgegroeid tot een van de meest agressieve en actieve jihadistische bewegingen wereldwijd.
De Afghaanse IS-tak heeft haar operatieterrein uitgebreid tot buiten Afghanistan en tracht militanten te rekruteren uit Centraal-Aziatische landen zoals Tadzjikistan en Oezbekistan. De groep zat onder meer achter de aanslag op een concertgebouw in Moskou in maart 2024, waarbij 149 mensen het leven lieten.
Toch lijkt de invloed van IS het snelst te groeien in Afrika. In de Sahel, het zuidelijke Sahara-gebied van Mali tot Soedan, profiteren zowel aan IS als aan Al Qaida gelieerde groepen van falende overheden en militaire regimes. Dat Afrika voor de internationale gemeenschap geen topprioriteit is, speelt de terreurorganisaties opnieuw in de hand.
In dit vacuüm kunnen jihadistische groeperingen zich ongehinderd vestigen, rekruteren en opereren. Somalië is bijvoorbeeld inmiddels uitgegroeid tot een belangrijke uitvalsbasis voor de Islamitische Staat, terwijl ook rond het Tsjaadmeer, Burkina Faso, Mali en Niger sterke IS-takken actief zijn geworden.
Geen kalifaat op de grond, wel online
IS heeft het idee van een fysiek kalifaat inmiddels grotendeels losgelaten. Waar de organisatie vroeger afhankelijk was van territoriale controle, volstaat vandaag een combinatie van losse netwerken en digitale infrastructuur.
Rekrutering, radicalisering, training en zelfs de coördinatie van aanslagen verlopen steeds vaker online, via versleutelde communicatiekanalen en propaganda op sociale media. Instructies voor het gebruik van wapens, drones of explosieven circuleren digitaal, net als praktische richtlijnen over wanneer en waar toe te slaan.
De flexibiliteit van IS zorgt er ook voor dat de organisatie internationaal blijft rekruteren. Jongeren in Europa, Noord-Amerika en Azië worden via online propaganda aangesproken.
Trainingen, radicalisering en operationele instructies kunnen zonder fysieke aanwezigheid plaatsvinden. Dat maakt de dreiging minder zichtbaar, maar niet minder reëel: aanslagen hoeven niet langer voorbereid te worden in kampen in Syrië of Irak.
De recente aanvallen in Palmyra en Bondi Beach laten zien dat IS nog steeds mensen van over de hele wereld bereikt en radicaliseert. Toch is de aanwezigheid van de terreurorganisatie niet te vergelijken met pakweg 10 jaar geleden, toen ze haar leden aanstuurde vanuit een duidelijk machtscentrum.
Annelies Pauwels in het laat journaal over IS en radicalisering
